تربیت کنشگر مسئول از دل رابطه امن پدر و پسر شکل میگیرد
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر محمد محمدینیا، عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه روانشناسی، در مرحله دوم از سلسله نشستهای علمی «رابطه پدر ـ پسری در آیینه علم و دین» که با محوریت «جایگاه و نقش پدران در کنشگری سیاسی ـ اجتماعی پسران» برگزار شد، با نگاهی تحلیلی به ابعاد تربیتی، هویتی و اجتماعی رابطه پدر و پسر پرداخت و بر ضرورت بازتعریف نقش پدران در مواجهه با تحولات نسلی تأکید کرد.
دکتر محمدینیا با اشاره به افزایش موقعیتهای کنشگری اجتماعی و سیاسی برای نوجوانان و جوانان در جامعه ایران گفت: «پسران امروز بیش از گذشته در معرض جریانهای اجتماعی، رسانهای و سیاسی قرار دارند و این مسئله آمادگی تربیتی پدران را به ضرورتی جدی تبدیل کرده است.»
وی تأکید کرد: تربیت فرزند کنشگر، اثرگذار و مسئول، امری دفعی و دستوری نیست؛ بلکه بر بستر یک رابطه عمیق، پایدار و هوشمندانه شکل میگیرد.
به گفته این عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه روانشناسی، اگر زیرساختهای ارتباطی در خانواده تقویت نشود، هرگونه تلاش مستقیم برای هدایت سیاسی یا اجتماعی نوجوان، با مقاومت یا بیاثر شدن مواجه خواهد شد.
وی «اقتدار همراه با تعریف صحیح» را نخستین رکن این رابطه دانست و تصریح کرد: اقتدار مطلوب، مبتنی بر تحکم، تهدید و ایجاد ترس نیست، بلکه بر پایه ثبات رفتاری، مسئولیتپذیری و الگو بودن پدر شکل میگیرد.
دکتر محمدینیا «پیوند عاطفی و حضور فعال» را دومین مؤلفه عنوان کرد و افزود: حتی در شرایطی که زمان حضور پدر محدود است، کیفیت این حضور اهمیت تعیینکننده دارد. حضور مؤثر به معنای توجه کامل، شنیدن فعال و مشارکت واقعی در تجربههای روزمره فرزند است، نه صرفاً حضور فیزیکی در خانه.
وی سومین رکن را «تناسب رفتاری با مراحل رشد» برشمرد و تأکید کرد: شیوه تعامل پدر با فرزند باید متناسب با تحولات سنی و روانی او تغییر کند. استفاده از یک الگوی ثابت تربیتی در همه سنین، میتواند موجب تعارض و فاصله عاطفی شود.
تبیین سهگانه مراحل رشد پسران
دکتر محمدینیا در بخش دیگری از سخنان خود، روند رشد پسران را در سه دوره «کودکی اول»، «کودکی دوم» و «نوجوانی» تحلیل کرد و الزامات هر مرحله را توضیح داد.
عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه روانشناسی درباره دوره «کودکی اول» با اشاره به اهمیت شکلگیری دلبستگی و اعتماد، بر نقش پدر به عنوان منبع امنیت و الگوی قدرت توأم با محبت تأکید کرد.
در تشریح «کودکی دوم» نیز، تقویت مهارتهای اجتماعی، مسئولیتپذیری و قانونمداری را از مهمترین وظایف تربیتی پدران دانست و خاطرنشان کرد: سپردن مسئولیتهای متناسب با توان کودک، زمینهساز شکلگیری حس شایستگی در اوست.
عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه روانشناسی درباره دوره «نوجوانی» نیز گفت: این مرحله با گسترش هویت فردی و اجتماعی همراه است و نیازمند تغییر نقش پدر از موضع دستوری به نقش مشورتی و هدایتگر است.
کودکی اول؛ دلبستگی، اعتماد و بازی
به گفته وی، از تولد تا حدود هفتسالگی، سه نیاز بنیادین «دلبستگی»، «اعتماد» و «بازی» شکل میگیرد. در این دوره، پدر برای پسر نقش «قهرمان امن» را دارد؛ فردی که هم قدرت دارد و هم پناه عاطفی فراهم میکند.
عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه روانشناسی افزود: کودک از طریق بازی و تجربههای مشترک با پدر، جهان پیرامون را کشف میکند. حضور قابل پیشبینی و همبازی بودن پدر، پایههای شخصیت آینده کودک را میسازد.
وی دوره حدود هفت تا دوازدهسالگی، را «دوره شایستگی و مرزها» دانست و افزود: در این مرحله باید مهارتهای عملی و اجتماعی، کار گروهی، قانونپذیری و مسئولیتپذیری تقویت شود.
دکتر محمدینیا تأکید کرد: سپردن مسئولیتهای واقعی اما متناسب با توان کودک، اهمیت بالایی دارد. تجربه خطا و ناکامی در این سن بخشی طبیعی از فرآیند یادگیری است، به شرط آنکه با تحقیر و سرزنش همراه نشود.
وی هشدار داد: مقایسه مداوم، فشار افراطی برای موفقیت تحصیلی و سرزنشهای تکراری میتواند عزتنفس کودک را تضعیف کرده و در آینده به انزوا یا رفتارهای پرخطر منجر شود.
عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه روانشناسی اصل کلیدی این دوره را «آزادی کنترلشده» دانست و گفت: نوجوان نه باید کاملاً رها شود و نه استقلالش سرکوب گردد و نقش پدر در این مرحله از «رئیس» به «مشاور» تغییر میکند. نوجوان در میانه طوفان تغییرات هورمونی و هویتی قرار دارد و به پناهگاهی امن نیازمند است.
دکتر محمدینیا با اشاره به گسترش ابزارهای دیجیتال، مدیریت هوشمندانه فضای مجازی را از الزامات این دوره دانست و تأکید کرد: نظارت باید همراه با آموزش و گفتوگو باشد تا به بیاعتمادی و گارد دفاعی منجر نشود.
عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه روانشناسی با تأکید بر «گوش دادن فعال» گفت: نوجوانان پیش از آنکه به توصیههای پدر گوش دهند، رفتار او را مشاهده میکنند. نحوه مواجهه پدر با مشکلات اقتصادی، اختلافات خانوادگی یا بحرانهای اجتماعی، الگویی ناهوشیار در ذهن فرزند ایجاد میکند.
وی افزود: اگر فرزند احساس کند سخنش شنیده نمیشود یا قرار است مورد بازخواست قرار گیرد، مسیر گفتوگو بسته خواهد شد. گفتوگوی انتقادی همراه با سعهصدر، مهمترین ابزار پیشگیری از گرایشهای افراطی است.
تقویت هویت ملی و پرهیز از افراط
دکتر محمدینیا در بخش دیگری از نشست به موضوع «عرق ملی» و نسبت آن با ملیگرایی افراطی پرداخت و اظهار داشت: غرور ملی برای نوجوان نوعی ایمنی هویتی ایجاد میکند و به او پاسخ میدهد که «برای چه و کجا» باید تلاش کند؛ اما این غرور نباید به تحقیر دیگر ملتها و برتریجویی منجر شود.
به گفته وی، یکی از چالشهای امروز، قطبیسازی هویتی در فضای مجازی و تقابلسازی میان دورههای مختلف تاریخی ایران است. راهکار پیشنهادی او، مطالعه مشترک پدر و پسر، روایتگری منصفانه تاریخی و تمرین نگاه واقعبینانه به نقاط قوت و ضعف دورههای مختلف بود.
این پژوهشگر در ادامه به مهمترین موانع کنشگری سالم اشاره کرد و گفت: فشار گروه همسالان، سردرگمی در انتخاب رشته و شغل، شتابزدگی نوجوان برای ایجاد تغییرات فوری و نیز فضای قطبیشده رسانهای از جمله چالشهای جدی در این مسیر است.
وی تأکید کرد: مدیریت ارتباط نوجوان با گروه همسالان باید غیرمستقیم، اقناعی و همراه با گفتوگو باشد؛ زیرا هرگونه کنترلگری آشکار یا برخورد سلبی میتواند نتیجه معکوس ایجاد کرده و فاصله عاطفی را افزایش دهد.
دکتر محمدینیا در جمعبندی تصریح کرد: «کنشگری سیاسی و اجتماعی سالم، محصول رابطهای امن، عاطفی و مبتنی بر گفتوگو میان پدر و پسر است. در صورتی که هر مرحله رشدی بهدرستی مدیریت شود، نوجوان میتواند با هویتی متعادل، مسئول و عقلانی وارد عرصه اجتماعی شود.»