روضه‌های خانگی می‌توانند نقش مهمی در شکل دهی به تمدن اسلامی ایفا کنند

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام علی فرحانی، استاد حوزه علمیه، ظهر شنبه در نشست علمی «روضه خانگی، هسته مقاومت فرهنگی» که در دانشگاه باقرالعلوم(ع) برگزار شد، در سخنرانی خود با موضوع «دانش ضمنی مندرج در روضه‌های خانگی و نقش آن در احیای تمدن نوین اسلامی» به تبیین مفهوم فرهنگ و نقش نهادهای غیررسمی همچون روضه‌های خانگی در انتقال، تثبیت و بازتولید سرمایه‌های فرهنگی پرداخت.

 

وی با اشاره به تنوع گسترده تعاریف فرهنگ در ادبیات دانشگاهی ـ که به گفته او از چند صد تا بیش از پانصد تعریف را دربرمی‌گیرد ـ تصریح کرد: فرهنگ زمانی واقعاً تحقق پیدا می‌کند که از سطح گزاره‌ها و تعاریف انتزاعی فراتر رود و در زیست روزمره مردم «روی زمین بنشیند» و در وجود آنان رسوب کند.

 

حجت الاسلام فرحانی با استناد به بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی افزود: فرهنگ باید به گونه‌ای در انسان حلول کند که به گوشت و پوست و استخوان و خون او تبدیل شود و سپس در فرآیندی طبیعی و تدریجی، خود را به عنوان یک الگوی رفتاری و معنایی بازتولید کند.

 

 

این استاد حوزه علمیه با نقد رویکردهای صرفاً نظری به مقوله فرهنگ گفت: بسیاری از مفاهیم فرهنگی، به‌ویژه آن‌هایی که با دوگانه‌های فلسفی مانند «هست» و «باید» سر و کار دارند، به دلیل اعتباری بودن، اغلب به تجویز و دستورالعمل فروکاسته می‌شوند، در حالی که فرهنگ واقعی از مسیر زیست اجتماعی و تجربه جمعی شکل می‌گیرد، نه صرفاً از طریق نسخه‌نویسی نظری. برای فهم فرهنگ باید آن را همچون یک موجود زنده و ارگانیک در کف جامعه مشاهده کرد و سپس به تحلیل آن پرداخت؛ در غیر این صورت، تحلیل‌ها به خطا خواهد رفت، حتی اگر پشتوانه‌های عمیق فلسفی و معرفتی داشته باشند.

 

 

حجت الاسلام فرحانی با اشاره به نگاه تمدنی اسلام گفت: اسلام در صدر خود با کلان‌ایده‌های فرهنگی شکل گرفت و تمدن اسلامی نیز از همین بستر فرهنگی زاده شد. یکی از مهم‌ترین این کلان‌ایده‌ها، فرهنگ عاشورا و فرهنگ مقاومت است که از همان روزگار تا امروز امتداد یافته است. این امتداد نه به صورت رسمی و مهندسی‌شده، بلکه به شکل «توسعه‌ای ضمنی و نامحسوس» رخ داده است؛ توسعه‌ای که اگر در قالب تحلیل‌های صرفاً فلسفی، الگوریتمی یا حتی فقهی بررسی می‌شد، چه‌بسا دچار تحریف یا زوال می‌گردید.

 

وی در همین زمینه تفاوت «فقه متعارف» و «فقه فرهنگ» را چنین توضیح داد: فقه متعارف، مبتنی بر بایدها و نبایدها و احکام الزام‌آور یا تنزیهی است که در یک بازه تاریخی مشخص شکل گرفته، اما در حوزه فرهنگ، پیامبر اکرم(ص) از همان آغاز، ساختارهایی فرهنگی را بنا نهادند که در جامعه نشست، رشد کرد و اثر تمدنی خود را برجای گذاشت. از این رو، نظریه فرهنگی اسلام باید خوانشی متفاوت از فقه متعارف داشته باشد.

 

 

حجت الاسلام فرحانی با تأکید بر نقش محوری روضه‌های خانگی گفت: اگر بستر تاریخی فرهنگ عاشورا را بررسی کنیم، مهم‌ترین سلول شکل‌دهنده آن روضه‌های خانگی بوده است.

 

وی با استناد به منابع تاریخی افزود: در شکل‌گیری این فرهنگ، خانواده و به‌ویژه زن خانه نقشی محوری داشت؛ حتی در مواردی که روضه به ظاهر مردانه برگزار می‌شد، کانون آن همچنان خانه و اهل خانه بودند.

 

وی فضای جامعه شیعی در دوران ائمه و پس از آن را فضایی آکنده از تقیه و محدودیت‌های فقهی توصیف کرد و گفت: در چنین شرایطی، روضه خانگی توانست فرهنگ عاشورا، یعنی فرهنگ مقاومت، ایستادگی و تبری از ظلم را زنده نگه دارد؛ آن هم نه از طریق بیانیه و دستور، بلکه از مسیر تجربه عاطفی و زیست جمعی.

 

 

این استاد حوزه علمیه، روضه خانگی را یک موجود «ارگانیک و زنده» توصیف کرد و افزود: وقتی روح، روان و عاطفه به این ساختار افزوده می‌شود، روضه خانگی به یک موجود هوشمند تبدیل می‌شود که حجم عظیمی از دانش ضمنی را در خود حمل می‌کند.

 

حجت الاسلام فرحانی سپس به مهم‌ترین کارکردهای این دانش ضمنی اشاره کرد و گفت: بازسازی هندسه معنایی تشیع: روضه‌های خانگی بستری بودند که مفاهیمی چون تولی و تبری را به‌صورت زنده و معنادار در ذهن و جان شیعیان تثبیت می‌کردند و نگاه صرفاً مادی را به چالش می‌کشیدند.

 

وی با انتقاد از مادی‌شدن بسیاری از رفتارهای امروز گفت: زهد، توکل و اخلاص که روزگاری موتور تولید علم و تمدن بودند، امروز کمرنگ شده‌اند؛ در حالی که در روضه‌های خانگی، این ارزش‌ها به صورت زیسته منتقل می‌شدند. کسانی که در روضه‌های خانگی مشارکت می‌کنند، در زندگی اجتماعی شاداب‌تر و زنده‌ترند، زیرا این فضاها اخلاص جمعی و هم‌بودگی انسانی را تقویت می‌کند؛ الگویی که حتی در سنگرهای دفاع مقدس نیز مشاهده می‌شد.

 

این استاد حوزه علمیه، در ادامه شمارش محاسن روضه گفت: روضه‌های سنتی امکان هم‌زمان بروز اخلاص فردی و زیست اجتماعی را فراهم می‌کردند؛ مدلی که فرد در اوج اشک و اتصال قلبی، در دل یک جمع معنا پیدا می‌کرد. روضه‌های خانگی نوعی سامان‌دهی به عواطف جمعی ایجاد می‌کردند که امروز در زیست اجتماعی و حتی در فعالیت‌های جهادی کمرنگ شده و بازخوانی آن می‌تواند به حل بسیاری از مشکلات اجتماعی کمک کند.

 

حجت‌الاسلام فرحانی در پایان تأکید کرد: روضه‌های خانگی صرفاً یک سنت مذهبی نیستند، بلکه یک سازوکار تمدن‌ساز با دانشی ضمنی و کارآمدند که اگر به‌درستی فهم و احیا شوند، می‌توانند نقش مهمی در شکل‌دهی به تمدن نوین اسلامی ایفا کنند.