حماسه ایمان و میراث رهبری؛ تأملی بر ظرفیتهای تمدنی تشییع پیکر رهبر شهید
نهم اسفند ۱۴۰۴، روزی که آسمان ایران با هجوم ددمنشانه آمریکا و رژیم صهیونیستی شکافته شد و حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی حسینی خامنهای، رهبر معظم انقلاب اسلامی(ره)، به همراه جمعی از اعضای خانواده و فرماندهان ارشد نظامی و امنیتی، به فیض عظیم شهادت نائل آمد، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام رقم خورد.
اکنون، پس از گذشت حدود چهار ماه از آن مصیبت جانگداز، پیکر مطهر رهبر شهید و چهار تن از اعضای خانواده ایشان – شهیدان بزرگوار دکتر مصباحالهدی باقریکنی، سیدهبشری حسینی خامنهای و دیگر همراهان - برای وداعی تاریخی، در تهران، قم، عراق و مشهد، با حضور میلیونها ایرانی و مهمانانی از سراسر جهان تشییع خواهد شد.
این رویداد، فراتر از یک مراسم خاکسپاری، تجلیگاه ظرفیتهای عظیم تمدنی است که در عمق فرهنگ و باور ملت ایران ریشه دارد؛ تلفیقی حکیمانه از حماسه ایمان و روایت میراث رهبری، و روایتگری عظمت جمهوریتی که از دل ایمان برخاسته و بر آموزههای مکتب امام حسین(ع) استوار شده است.
بخش اول: تشییع سردار سلیمانی؛ پیشدرآمدی بر حماسهای بزرگتر
تشییع سردار سلیمانی در تهران
برای درک عمیقتر عظمت تشییع رهبر شهید، ناگزیر باید به مراسم وداع با سردار سپهبد حاج قاسم سلیمانی بازگشت. تشییع سردار دلها در دیماه ۱۳۹۸، نه فقط یک رویداد تاریخی، که پیشدرآمدی بر حماسهای بود که امروز در وداع با رهبر شهید شاهد آن هستیم. آن مراسم، نخستین نشانه از ظرفیتهای عظیم تمدنی نهفته در فرهنگ سوگواری و عزتآفرینی ملت ایران بود.
مراسم تشییع پیکر سردار سلیمانی، در تاریخ ایران و حتی جهان، بینظیر بود. پیکر مطهر ایشان طی روزهای شنبه ۱۴ تا چهارشنبه ۱۸ دی ۱۳۹۸ در هشت شهر (کاظمین، بغداد، نجف، کربلا، اهواز، مشهد، تهران، قم) تشییع شد و نهایتاً در نیمهشب ۱۸ دی در زادگاهش کرمان به خاک سپرده شد. قائممقام شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی اعلام کرد که حداقل حدود ۷ میلیون تهرانی در مراسم تشییع و وداع با پیکر مطهر سردار سلیمانی شرکت کردند. معاون هماهنگکننده سازمان بسیج مستضعفین، با استناد به برآوردهای دقیقتر، رقم حضور در سراسر کشور را حدود ۲۵ میلیون نفر اعلام کرد. فشار جمعیت در این مراسم به حدی بود که برخی از حاضران، صحنه را تداعیکننده «طواف خانه خدا» توصیف کردند.
تشییع سردار سلیمانی در کرمان
یکی از مهمترین وجوه تمایز تشییع سردار سلیمانی، تنوع و فراگیری اجتماعی آن بود. بر خلاف تصور رایج که ممکن است این حضور را محدود به یک طیف خاص تصور کند، شواهد میدانی نشان از مشارکت همه اقشار جامعه داشت. یکی از سرداران و فرماندهان سپاه، در توصیف ترکیب جمعیت حاضر در این مراسم میگوید: «در مراسم تشییع حاجی در تهران حضور داشتم. بعد از نماز صبح، از تهران تا فرودگاه کرمان، ترکیب جمعیت را دیدم که چقدر زیبا و متنوع بود. دختران باحجاب، شلحجاب و حتی بیحجاب، پسران مختلف، همه کنار هم بودند.» این تنوع و یکپارچگی، پیامی فراتر از یک مراسم خاکسپاری داشت: مرزهای سیاسی و سلیقههای شخصی، در برابر عظمت یک شخصیت ملی و فراملی رنگ میبازد. سردار سلیمانی، با مجاهدتهای خود در جبهه مقاومت، چنان در دلها جای گرفته بود که همه اقشار جامعه، او را «سردار خود» میدانستند.
حضور میلیونی و بیسابقه مردم در تشییع سردار سلیمانی، چنان شوک سنگینی به دشمن وارد کرد که حتی مقامات ارشد آمریکایی را به واکنش واداشت. بَری مککافری، ژنرال چهارستاره بازنشسته ارتش آمریکا، در تحلیلی به صراحت اذعان کرد که «حضور دریای عزاداران ایرانی و مشارکت میلیونها نفر در مراسم تشییع پیکر سردار سلیمانی، ترامپ را تا حد مرگ ترساند». مایک پمپئو، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، ساعاتی پس از ترور سردار سلیمانی، در توییتر مدعی شده بود که مردم عراق از این ترور خوشحالاند و در خیابانها در حال رقص هستند. اما تصاویر میلیونی از مراسم تشییع در عراق و ایران، این ادعای پوچ را چنان دروغین نشان داد که عقبنشینی رسانههای غربی را در پی داشت.
عظمت این حضور، نشان داد که ترور یک فرمانده، نه تنها او را از میان نمیبرد، بلکه او را به یک اسطوره جاودانه تبدیل میکند. این همان درس بزرگ عاشوراست که امام حسین(ع) با شهادت خود به امت اسلامی آموخت: شهادت، پایان راه نیست؛ آغاز یک حماسه جاودانه است.
بخش دوم: ابعاد کمّی و کیفی تشییع رهبر شهید
بر اساس برنامهریزیهای انجامشده، مراسم وداع، تشییع و تدفین رهبر شهید انقلاب از ۱۳ تا ۱۸ تیرماه در تهران، قم، عراق و مشهد برگزار خواهد شد. نام این مراسم «بدرقه آقای شهید ایران» و شعار محوری آن «باید برخاست» اعلام شده است. نشان رسمی آن نیز «مشت گرهکرده» رهبری است که نماد استقامت و مقاومت در برابر دشمنان است.
بر اساس پیشبینیها، بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر تنها در تهران، و مجموعاً حدود ۳۵ میلیون نفر در سراسر کشور در مراسم وداع و تشییع شرکت خواهند کرد. این رقم، در مقایسه با جمعیت ۱۰ میلیونی تشییعکنندگان امام خمینی(ره) در سال ۱۳۶۸ و ۲۵ میلیونی تشییعکنندگان سردار سلیمانی، نشاندهنده عظمت بیسابقه این رویداد است و آن را به بزرگترین گردهمایی تشییعجنازه در تاریخ مدرن تبدیل خواهد کرد.
بر اساس اطلاعیه ستاد بزرگداشت عروج خونین امام مجاهد شهید، برنامه مراسم به شرح زیر است:
- ۱۳ و ۱۴ تیر (۴ و ۵ ژوئیه): مراسم وداع در مصلای بزرگ امام خمینی(ره) تهران
- ۱۵ تیر (۶ ژوئیه): تشییع در تهران
- ۱۶ تیر (۷ ژوئیه): تشییع در قم
- ۱۷ تیر (۸ ژوئیه): تشییع در نجف و کربلا (به درخواست مقامات عراقی)
- ۱۸ تیر (۹ ژوئیه): تشییع در مشهد و خاکسپاری در حرم مطهر امام رضا(ع)
وزیر امور خارجه ایران در دیدار با استانداران کربلا و نجف، این رویداد را «مایه برکت برای امت اسلامی، به ویژه دو ملت بزرگ ایران و عراق» توصیف کرد. مقامات عراقی نیز اعلام کردند که این رویداد تاریخی، «پیوندهای عمیق میان ملتهای ایران و عراق را بیش از پیش مستحکم خواهد کرد». همچنین وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اعلام کرده است که این مراسم به عنوان «میراث ناملموس ملی» در فهرست آثار ملی ایران به ثبت خواهد رسید.
بخش سوم: ظرفیتهای تمدنی؛ از میراث رهبری تا جمهوریت مؤمنانه
ساعاتی پس از اعلام خبر شهادت رهبر فرزانه انقلاب - تهران
تجلی «جمهوریت برخاسته از ایمان»: یکی از مهمترین ظرفیتهای تمدنی این رویداد، نمایش عینی «جمهوریتِ برخاسته از ایمان» است. جمهوری اسلامی ایران، برخلاف مدلهای سکولار غربی، بر پایه ایمان و باورهای دینی استوار شده است. حضور خودجوش و میلیونی مردم در مراسم تشییع، نشاندهنده پیوند عمیق میان «مردم» و «ارزشهای دینی» است. این پیوند، یک دستاورد تمدنی است که در کمتر نظام سیاسیای قابل مشاهده است. در غرب، تشییعجنازه رهبران سیاسی، غالباً با حضور مقامات رسمی و برخی هواداران برگزار میشود، اما در ایران، میلیونها نفر از سراسر کشور، با پای پیاده و با تحمل هزینههای فراوان، خود را به مراسم میرسانند. این حضور، نه یک تکلیف اداری، که نیاز عاطفی و ایمانی یک ملت به وداع با رهبر خود است. وزیر میراث فرهنگی در این باره تأکید کرده است که تشییع رهبر شهید باید به «نمایش بیبدیل قدرت مردمی و انسجام ملی» تبدیل شود.
تداوم میراث رهبری؛ انتقال معنویت و رهبری: تشییع رهبر شهید، صرفاً وداع با یک شخصیت نیست؛ بلکه مراسمی برای انتقال میراث معنوی، فکری و سیاسی ایشان به نسل آینده است. رهبر شهید، در طول ۳۷ سال رهبری خود، نه فقط یک نظام، که یک تمدن را پایهگذاری کردند. چهرهها و اساتید دانشگاهی در تحلیل خود از این رویداد، بر این نکته تأکید دارند که تشییع پیکر مطهر امام شهید، «بستری مهم برای بیداری اسلام و جامعه مسلمین، خاصه بیداری تشیع و مخابره پیام قدرت و اقتدار فرزندان امیرالمؤمنین(ع) است». این رویداد، به عنوان یک پدیده «امتساز»، پایههای تحقق تمدن نوین اسلامی را استوارتر میکند. امتسازی، تقویت وحدت جهان اسلام و حرکت در مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی تا ظهور امام مهدی(عج)، از مهمترین دغدغههای امام شهید انقلاب بود. تشییع پیکر مطهر ایشان نیز همین مسیر را تقویت خواهد کرد و نشان خواهد داد که «خط سرخ حسینی» همچنان ادامه دارد.
روایتگری عظمت ملت؛ رسانهای که خود مردم هستند: یکی از مهمترین ظرفیتهای تمدنی این رویداد، «روایتگری مردمی» است. در عصر رسانههای اجتماعی و جنگ روایتها، تصاویر میلیونی از حضور مردم در تشییع، خود به یک رسانه تبدیل میشود که نه با کلمات، که با تصاویر، عظمت یک ملت را به جهان نشان میدهد. وزیر میراث فرهنگی با اشاره به حساسیت تاریخی مقطع کنونی، اظهار کرد: «همه ما در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ معاصر ایران قرار گرفتهایم و آیندگان درباره عملکرد امروز ما قضاوت خواهند کرد؛ از اینرو، نحوه مواجهه با این رویداد تاریخی، در حافظه تاریخی ملت ایران ثبت و ماندگار خواهد شد.» تشییع رهبر شهید، رویدادی تمدنی، راهبردی و تاریخی است که میتواند ضمن تقویت سرمایه اجتماعی و وفاق ملی، پیام اقتدار و ماندگاری انقلاب اسلامی را به افکار عمومی جهان مخابره کند.
همبستگی فراملی؛ تشییع در نجف و کربلا: درخواست مقامات و مردم عراق برای برگزاری مراسم تشییع در نجف و کربلا، نشاندهنده ابعاد فراملی این رویداد است. رهبر شهید، نه فقط رهبر .ایران، که یک شخصیت فراملی در جهان اسلام و محور مقاومت بود. برگزاری مراسم در حرمین شریفین، پیوند عمیق میان ملتهای ایران و عراق و نیز امت اسلامی را به نمایش میگذارد.
استاندار نجف، رهبر شهید را «چهرهای بینظیر» توصیف کرد که «منشأ برکات بینظیری برای جهان اسلام در طول حیات خود بود» و تأکید کرد که شهادت ایشان «منبع الهام برای همه ملتهای مسلمان و آزادگان جهان خواهد بود».
بخش چهارم: بُعد عاشورایی و حسینی تشییع
یکی از مهمترین لایههای این رویداد، پیوند آن با مکتب امام حسین(ع) است. شخصیت رهبر شهید مصداق عملی آیه ۲۳ از سوره مبارکه احزاب است: «مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا». امام شهید انقلاب اسوه مبارزه علیه ظلم و استکبار در عالم بودند. همه آزادیخواهان جهان محبان ایشاناند و امام خامنهای شهید را باید آبروی جهان اسلام بدانیم که شهادتشان در مسیر ادامهدار نهضت عاشورا و خط سرخ حسینی(ع) اتفاق افتاد.
تشییع پیکر رهبر شهید در ایام محرم الحرام، این پیوند را عمیقتر میکند. عاشورا، نماد ایستادگی در برابر ظلم و ستم است و شهادت رهبر در راه دفاع از کیان اسلام و ایران، ادامه همان راه است. مردمی که در این مراسم شرکت میکنند، در حقیقت با امام حسین(ع) و یاران باوفایش، و نیز با رهبر شهید که راه آنان را ادامه داد، تجدید بیعت میکنند.
تشییع رهبر شهید، برخلاف مراسم خاکسپاری معمول، فضایی از شور، حماسه و ایمان است. این مراسم، نه با ناله و زاری صرف، که با شعارهای انقلابی، سینهزنی، حضور خانوادههای شهدا و تجلی عشق به رهبری همراه است. مسئولان برگزاری مراسم تأکید میکنند که «مراسم تشییع باید به عاشورایی دیگر تبدیل شود». این فضا، یادآور مراسم تشییع امام خمینی(ره) در سال ۱۳۶۸ است که در آن، میلیونها نفر با چشمانی اشکبار، اما با قلبی مملو از ایمان، با بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران وداع کردند. تشییع رهبر شهید، تکرار همان حماسه است؛ اما این بار، با ابعادی گستردهتر.
بخش پنجم: یک رویداد، چند لایه تمدنی
تشییع رهبر شهید، در لایههای مختلف، ظرفیتهای تمدنی را به نمایش میگذارد:
لایه اول: «امتسازی» و «هویتآفرینی». میلیونها نفر از اقشار و سلایق مختلف، در این مراسم گرد هم میآیند و با وجود تفاوتهای سلیقهای، در یک نقطه مشترک متحد میشوند: عشق به رهبری و وفاداری به آرمانهای انقلاب. این اتحاد، خود یک تمدن است که بر پایه ایمان و اراده جمعی استوار شده است.
لایه دوم: «عدالتخواهی و مقاومت». شهادت رهبر در راه دفاع از کیان اسلام و ایران، و حضور میلیونی مردم در وداع با ایشان، پیامی روشن به جهان دارد: ما در برابر ظلم و ستم ایستادهایم و از آرمانهای خود دست برنمیداریم. این، همان تمدن عدالتمحور است که رهبر شهید در طول ۳۷ سال رهبری خود، بر آن تأکید داشتند.
لایه سوم: «عقلانیت و تدبیر». برگزاری این مراسم عظیم در شرایطی که کشور درگیر مذاکرات پیچیده با آمریکا و تهدیدات امنیتی است، نشاندهنده عقلانیت و مدیریت هوشمندانه نظام است. نظامی که حتی در سوگ رهبر خود، آرامش و نظم را حفظ میکند و پیام خود را به جهان میرساند.
لایه چهارم: «پیوند با جهان اسلام». برگزاری مراسم تشییع در نجف و کربلا، نشاندهنده ابعاد فراملی این رویداد است. رهبر شهید، نه فقط رهبر ایران، که یک شخصیت فراملی در جهان اسلام بود. حضور شیعیان و ارادتمندان ایشان در عراق و سایر کشورها، نشان میدهد که میراث ایشان، فراتر از مرزهای جغرافیایی است.
بخش ششم: میراثی برای تاریخ؛ ثبت در فهرست میراث ملی
ساعاتی پس از اعلام خبر شهادت رهبر فرزانه انقلاب - تهران
در اقدامی بیسابقه و نشاندهنده درک عمیق مسئولان از ابعاد تمدنی این رویداد، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، برنامه ثبت ملی مراسم تشییع رهبر شهید را در فهرست میراث ناملموس ملی در دستور کار قرار داده است.
وزیر میراث فرهنگی با تأکید بر اینکه «تشییع رهبر شهید، بزرگترین میراث معنوی انقلاب اسلامی است»، سه هدف اساسی برای این مراسم ترسیم کرده است: «تقویت انسجام ملی»، «ارسال پیام اقتدار به دشمنان» و «همراهسازی افکار عمومی جهان». وی با اشاره به حساسیت تاریخی مقطع کنونی اظهار داشت: «همه ما در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ معاصر ایران قرار گرفتهایم و آیندگان درباره عملکرد امروز ما قضاوت خواهند کرد؛ از اینرو، نحوه مواجهه با این رویداد تاریخی، در حافظه تاریخی ملت ایران ثبت و ماندگار خواهد شد.»
میراث ناملموس معنوی شامل آیینها، سنتها و باورهایی است که هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی را حفظ و تقویت میکنند. پیش از این نیز وزارت میراث فرهنگی برای ثبت ملی «بیت رهبری» - محل شهادت رهبر انقلاب در حمله ۹ اسفند – مکاتبات لازم را انجام داده بود. اکنون، مراسم تشییع به عنوان یکی از مهمترین میراثهای ناملموس پس از انقلاب، در مسیر ثبت ملی قرار گرفته است.
این اقدام، نشاندهنده آن است که تشییع رهبر شهید، دیگر صرفاً یک مراسم مذهبی یا سیاسی نیست؛ بلکه به بخشی از هویت ملی و تاریخی ایران تبدیل میشود که برای نسلهای آینده، روایتگر عظمت یک ملت و وفاداری آن به آرمانهای خود خواهد بود.
ختامه مسک: دو تشییع، یک تمدن
ساعاتی پس از اعلام خبر شهادت رهبر فرزانه انقلاب - تهران
سردار سلیمانی و رهبر شهید، هر دو در مسیر دفاع از کیان اسلام و ایران به شهادت رسیدند. تشییع آنان، نشان داد که ملت ایران، با شهادت رهبر و فرماندهان خود، نه تنها تضعیف نمیشود، بلکه با حضور باشکوه و بینظیر خود در صحنه، به دشمنان نشان میدهد که اراده آنان، شکستناپذیر است.
این، همان تمدنی است که بر پایه ایمان، ایثار و عشق به رهبری استوار شده است؛ تمدنی که در برابر زورگوییهای استکبار، قامت خم نمیکند و با هر شهادت، مصممتر از پیش به راه خود ادامه میدهد.
تشییع رهبر شهید، با ابعاد بیسابقه خود، بزرگترین رویداد تمدنی ایران اسلامی خواهد بود که در آن، حماسه ایمان و میراث رهبری در هم آمیخته میشود و جمهوریت برخاسته از ایمان را به جهانیان به نمایش میگذارد. پیامی که نه با کلمات، که با تصاویر میلیونی از حضور مردم، در تاریخ ثبت خواهد شد و تا سالها، الهامبخش آزادیخواهان جهان خواهد بود.
نویسنده خدابخش عبدلی