از معماری نهادی تا نماد ماندگار؛ میراث شهید بهشتی در قوه قضاییه

حجت‌الاسلام محمد ملک‌زاده، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، به مناسبت هفته قوه قضاییه، به تبیین عملکرد آیت الله شهید بهشتی در شکل‌گیری ساختارهای اولیه قوه قضاییه و تأثیر حادثه هفتم تیر بر مسیر نهاد عدالت کشور پرداخت و گفت: شهید آیت‌الله دکتر بهشتی از معماران اصلی سامان‌یافتن نظام قضایی پس از انقلاب هم از نظر ساختار حقوقی و نهادی و هم از نظر مبنای فکری عدالت بود. 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ابراز داشت: حادثه هفتم تیر که به شهادت ایشان و ۷۲ تن از یاران انقلاب انجامید، قوه قضاییه را از یکی از مهم‌ترین مدیران و متفکران خود محروم کرد و در روند نهادسازی قضایی کشور اثر گذاشت، با این حال، شهادت او باعث شد اندیشه‌هایش درباره عدالت، قانون‌گرایی و دفاع از حقوق مردم بیشتر مورد توجه قرار گیرد.

شهید بهشتی؛ معمار ساختار حقوقی و مبنای فکری عدالت پس از انقلاب

حجت الاسلام ملک زاده اظهار کرد: حادثه هفتم تیر در تاریخ انقلاب، نام و راه شهید بهشتی را به یک نماد عدالت‌خواهی، قانون‌مداری و استقامت در برابر بحران تبدیل کرد. یعنی اگرچه کشور از حضور مدیریتی او محروم شد، اما اندیشه و شخصیتش بیشتر در حافظه نهادی قوه قضاییه ماندگار شد و به نوعی به سرمایه معنوی این دستگاه تبدیل گردید.

وی با بیان اینکه از آثار دیگر حادثه هفتم تیر، تقویت پیوند میان عدالت و صیانت از نظام است، افزود: حادثه هفتم تیر در فضای ناامن و پرتنش آن دوره، این برداشت را تقویت کرد که قوه قضاییه فقط مسئول رسیدگی به دعاوی نیست، بلکه یکی از ستون‌های حفظ نظم عمومی، مقابله با آشوب و پاسداری از حقوق عمومی نیز هست. در نتیجه، مفهوم عدالت با ثبات اجتماعی، امنیت عمومی و دفاع از نظام حقوقی کشور گره خورد.

حجت‌الاسلام ملک‌زاده خاطرنشان کرد: اندیشه شهید بهشتی را درباره عدالت باید در پیوند با قانون، نظم، حقوق مردم، کرامت انسان و مسئولیت حاکمیت دید؛ در این نگاه عدالت در کنار قانون‌مندی و قانون در کنار اخلاق و حق‌مداری پایدار می‌ماند. در این رویکرد، دستگاه قضایی پناهگاه مردم برای احقاق حق تعریف می شود.

وی با اشاره به اینکه شهید مظلوم دکتر بهشتی شخصیتی بزرگ در ابعاد علمی، مدیریتی و فکری داشت، تصریح کرد: او از پشتوانه علمی و حوزوی عمیقی برخوردار بود و در عین حال با مباحث جدید فکری و اجتماعی نیز آشنا بود، این ویژگی سبب می‌شد عدالت را نه فقط در قالب مفاهیم سنتی، بلکه در نسبت با نیازهای جامعه جدید، قانون، سازمان و اداره کشور فهم کند، او می‌دانست که عدالت در دنیای معاصر فقط با توصیه اخلاقی محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند نهاد، قانون، آیین دادرسی و مدیران صالح است.

هفته قوه قضاییه؛ یادآور ضرورت «ساختار منظم» و «تعهد عملی» به قانون

حجت الاسلام ملک زاده یکی دیگر از وجوه برجسته شهید بهشتی را توان مدیریتی او دانست و افزود: او اهل تشکیلات منظم، تقسیم کار و طراحی ساختار بود، این روحیه در شکل‌گیری نگاه نو به قوه قضاییه بسیار مهم بود؛ از نظر فکری نیز شهید مظلوم دکتر بهشتی به ترکیب اسلام، عقلانیت، نظم اجتماعی و مسئولیت‌پذیری باور داشت، به همین دلیل، عدالت در نگاه او یک مفهوم ایستا نبود؛ بلکه امری زنده و اجتماعی بود که باید در اداره جامعه نمود پیدا کند. او با قانون‌گریزی، بی‌نظمی و سلیقه‌ای عمل کردن سازگار نبود. 

استاد حوزه علمیه با بیان اینکه این رویکرد، پایه‌گذار نوعی نگاه نو به عدالت شد که در آن عدالت با شفافیت و ضابطه همراه است و قانون ابزار تحقق حق است، گفت: بنابراین گرامیداشت شهید بهشتی در هفته قوه قضاییه به این دلیل است که او در حافظه تاریخی این نهاد، نماد اصول بنیادین در نظام جمهوری اسلامی است. هفته قوه قضاییه فرصتی است برای یادآوری این نکته که عدالت فقط با شعار تحقق پیدا نمی‌کند؛ بلکه نیازمند اندیشه روشن، ساختار منظم، مدیران صالح و التزام عملی به قانون است؛ و شهید بهشتی نماد برجسته این مجموعه بود.

خط‌کشی با بیگانگان؛ رویکرد قاطع قوه قضاییه در برابر عوامل نفوذی

حجت الاسلام ملک زاده در بخش دیگری از سخنان خود به تحلیل عملکرد قوه قضاییه در دوره اخیر پرداخت و افزود: در دوره ریاست حجت‌الاسلام والمسلمین محسنی اژه‌ای، قوه قضاییه تا حدود زیادی تلاش کرده است در چارچوب قانون با اقدامات اخلال‌گرانه، عوامل ناامنی و شبکه‌های وابسته به بیگانگان برخورد کند. برخورد قاطع با متهمان، رسیدگی به پرونده‌های امنیتی و جلوگیری از حمایت مالی و سازمان‌یافته از آشوب‌ها، و اعدام مزدوران بیگانه در داخل کشور، در جهت حفظ امنیت عمومی، نظم اجتماعی و صیانت از حقوق مردم است. 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: حجت الاسلام والمسلمین محسنی اژه ای تلاش می کند که مقابله با عوامل نفوذی و وابسته به بیگانه همراه با دقت قضایی، رعایت قانون و حفظ حقوق افراد باشد تا عدالت به‌درستی اجرا شود؛ اما در عین حال به نظر می رسد هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب و برقراری کامل عدالت راه زیادی در پیش داریم.

نسخه بهبود قوه قضاییه؛ شفافیت، فناوری و تکریم ارباب‌رجوع برای جلب اعتماد عمومی

این کارشناس مسائل سیاسی به ارائه راهکارهایی برای بهتر اداره شدن قوه قضاییه و کسب دستاوردهای بیشتر در این نهاد پرداخت و گفت: برای بهتر اداره شدن قوه قضاییه و کسب دستاوردهای بیشتر، می‌توان پیشنهادات زیادی داشت از جمله پیشنهادات اصلی در این زمینه، اجرای دقیق عدالت و قانون برای همه بدون تبعیض، سرعت‌بخشی به رسیدگی به پرونده‌ها، مبارزه جدی با فساد، تکریم ارباب‌رجوع، استفاده از مدیران و قضات متخصص و متعهد، گسترش فناوری‌های نوین در خدمات قضایی، نظارت بیشتر بر عملکرد کارکنان و حفظ حقوق مردم. 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان اظهار داشت: همچنین لازم است مسئولان این نهاد با شفافیت، پاسخ‌گویی، ساده‌سازی فرایندها و جلب اعتماد عمومی، جایگاه قوه قضاییه را در جامعه تقویت کنند.