عاشورا سرچشمه علم و عمل اجتماعی شیعیان است
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و استاد حوزه و دانشگاه با تبیین جایگاه عاشورا در منظومه معرفتی شیعه، تاکید کرد: عاشورا را نباید صرفاً حادثهای تاریخی دانست که در روز دهم محرم سال ۶۱ هجری رخ داده و پایان یافته است. هرچند این واقعه در مقطع مشخصی از تاریخ تحقق یافته، اما حقیقت آن محدود به همان زمان نیست؛ بلکه ریشه در مشیت الهی دارد و در افقی فراتر از زمان و مکان معنا پیدا میکند.
وی اظهار داشت: روایات شیعه عاشورا را در چارچوب اراده و سنت الهی تفسیر میکنند. بر اساس این نگاه، عاشورا صرفاً رخدادی تاریخی نیست، بلکه حادثهای است که با سیر کلی تاریخ آفرینش، از آغاز خلقت تا قیامت، پیوند دارد. از این منظر، نه تنها اصل واقعه، بلکه آثار و پیامدهای آن نیز در گستره تاریخ استمرار یافته و همچنان در حیات فردی و اجتماعی انسانها نقشآفرین است.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا این نوع تحلیل را برخاسته از جهانبینی توحیدی اسلام میداند؛ جهانبینیای که در آن، حوادث عالم صرفاً پدیدههایی مادی و گذرا نیستند، بلکه هر رخدادی دارای حقیقتی فراتر از ظاهر تاریخی خویش است. بنابراین، عاشورا نیز همانند سایر وقایع بزرگ الهی، علاوه بر صورت ظاهری، دارای حقیقتی باطنی و جاودانه است.
وی برای تبیین این نگاه، به بخشی از خطبه ۲۲۱ نهجالبلاغه استناد کرد و گفت: همان فرازی که ابن ابیالحدید درباره آن نقل میکند طی دهها سال بارها آن را خوانده و هر بار تحت تأثیر قرار گرفته است. در این فراز، امیرالمؤمنین(ع) به حقیقت زمان و نسبت انسان با عالم اشاره میکنند؛ اینکه انسان در ظاهر در بستر شب و روز زندگی میکند، اما حقیقت وجود او محدود به این زمان مادی نیست، از این منظر، کوچ انسان از دنیا، خروج از یک مکان به مکان دیگر نیست، بلکه انتقال از مرتبهای از هستی به مرتبهای والاتر است. بنابراین، زمان و مکان در نگاه توحیدی، صرفاً ظرف ظاهری حوادثاند و حقیقت وقایع الهی از این مرزها فراتر میرود.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا افزود: عاشورا نیز چنین ویژگیای دارد. اگرچه در ظاهر، حادثهای تاریخی است، اما در حقیقت، رخدادی سرمدی است که با کل نظام هستی ارتباط دارد. از همین رو، همه کنشگران این واقعه، اعم از جبهه حق و باطل، در متن حقیقتی قرار گرفتهاند که فراتر از یک نزاع سیاسی یا نظامی است.
حقیقت رفتار انسان در صحنه عاشورا
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی سپس به تحلیل رفتار انسان در واقعه عاشورا پرداخت و توضیح داد: اعمال انسانها در این حادثه، صرفاً واکنشهایی مقطعی و اتفاقی نیست. بر اساس آموزههای قرآنی و روایی، هر انسان در دنیا حقیقت درونی خود را آشکار میکند و رفتارهای او تجلی همان حقیقت باطنی است.
حجت الاسلام و المسلمین پاراسانیا افزود: در این چارچوب، روایات مربوط به «طینت»، «فطرت» و «عهد الهی» معنا پیدا میکنند. همه انسانها در عالم ذرّ، ربوبیت الهی را پذیرفتهاند و پاسخ «قالوا بلی» دادهاند؛ ازاینرو، هیچکس در قیامت نمیتواند گمراهی خود را به محیط، جامعه یا غفلت نسبت دهد. عوامل بیرونی هرچند در زندگی انسان اثرگذارند، اما جایگزین حقیقت فطرت الهی او نمیشوند.
وی تاکید کرد: از این منظر، شخصیتهای حاضر در عاشورا نیز هر یک حقیقت درونی خود را آشکار کردند. همانگونه که یاران امام حسین(ع) عالیترین مراتب ایمان و وفاداری را به نمایش گذاشتند، دشمنان نیز با انتخاب آگاهانه خویش، باطن خود را آشکار ساختند. بنابراین، عاشورا صحنه ظهور حقیقت انسانهاست؛ حقیقتی که در قالب رفتارهای اختیاری آنان تجلی یافته است.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا حوزه دانشهای اسلامی را متأثر از عاشورا دانست و تاکید کرد: عاشورا صرفاً موضوعی برای تاریخنگاری یا مرثیهسرایی نیست، بلکه در شکلگیری بسیاری از شاخههای معرفتی جهان اسلام، بهویژه در میان شیعیان، نقشی اساسی ایفا کرده است. این تأثیر را میتوان در سطوح مختلف معرفتی، از تبیینهای هستیشناسانه و کلامی گرفته تا اخلاق، فقه، سیاست و رفتار اجتماعی دنبال کرد.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی تاکید کرد: نخستین و عمیقترین لایه این تأثیر، در نوع تحلیلی است که روایات درباره عاشورا ارائه میکنند. این روایات، حادثه کربلا را صرفاً یک درگیری سیاسی یا نظامی نمیدانند، بلکه آن را تجلی اراده و مشیت الهی در تاریخ معرفی میکنند. بر همین اساس، عاشورا بخشی از سنت الهی در هدایت انسانهاست و باید در چارچوب نظام حکیمانه آفرینش فهمیده شود.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا تاکید کرد: این نگاه، افق تازهای در فهم رفتار انسان میگشاید. انسان در این نگرش موجودی نیست که تنها تحت تأثیر عوامل اجتماعی، اقتصادی یا تاریخی عمل کند؛ بلکه هر رفتار او ریشه در حقیقت وجودی و شاکله باطنی او دارد. قرآن کریم نیز بر همین حقیقت تأکید میکند که «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَى شَاکِلَتِهِ»؛ هر کس بر اساس ساختار وجودی و حقیقت درونی خویش عمل میکند. بنابراین، صحنه عاشورا عرصه ظهور همین حقیقتهای باطنی است؛ حقیقتهایی که در قالب انتخابهای آگاهانه انسانها آشکار شدهاند.
وی افزود: از این منظر، تفاوت میان جبهه امام حسین(ع) و سپاه مقابل، صرفاً تفاوتی در تصمیمهای سیاسی یا مواضع اجتماعی نیست؛ بلکه تفاوت میان دو حقیقت وجودی است که در رفتارهای اختیاری انسانها ظهور یافته است. یاران امام حسین(ع) با وفاداری، ایثار و شهادت، حقیقت ایمان خود را آشکار کردند و در مقابل، دشمنان نیز با ظلم، دنیاطلبی و مخالفت با حجت الهی، باطن خویش را نمایان ساختند.
عاشورا و تبیین جایگاه امام
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا در ادامه، برای روشنتر شدن این حقیقت، به سخنان امام حسین(ع) در آغاز نهضت اشاره کرد و گفت: هنگامی که پس از مرگ معاویه، از امام خواسته شد با یزید بیعت کند، حضرت پیش از آنکه ویژگیهای شخصی یزید را برشمارند، ابتدا جایگاه اهلبیت(ع) را تبیین کردند و فرمودند: «إِنَّا أَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَمَعْدِنُ الرِّسَالَةِ، وَمُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ، بِنَا فَتَحَ اللَّهُ وَبِنَا يَخْتِمُ.»
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا، تاکید کرد: این بخش از سخن امام، صرفاً معرفی شخصیت خویش نیست، بلکه تبیین حقیقت امامت است. امام، محور هدایت الهی در عالم است و حرکت او در چارچوب مشیت خداوند معنا پیدا میکند. بنابراین، قیام عاشورا نیز تصمیمی شخصی یا واکنشی احساسی نسبت به حکومت وقت نبود؛ بلکه ظهوری از اراده الهی در تاریخ به شمار میرفت.
وی افزود: پس از این معرفی، امام حسین(ع) ویژگیهای یزید را برمیشمارند؛ از جمله فسق، شرابخواری، قتل انسانهای بیگناه و آشکار کردن گناه. سپس آن جمله تاریخی را بیان میکنند که بعدها یکی از مبانی مهم اندیشه سیاسی شیعه شد: «مِثْلِي لَا يُبَايِعُ مِثْلَهُ.»
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی تاکید کرد: این عبارت، تنها بیان یک تصمیم شخصی نیست، بلکه ظرفیت استنباط یک قاعده کلی را دارد. امام نفرمودند «من با یزید بیعت نمیکنم»، بلکه فرمودند «مانند من با مانند او بیعت نمیکند». این تعبیر نشان میدهد که سخن حضرت فراتر از یک موضع فردی است و میتواند مبنای فهم بسیاری از قواعد فقه سیاسی شیعه قرار گیرد.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا سپس از زاویهای دیگر به مسئله نگاه کرد و گفت: عاشورا در شکلگیری «علم اجتماعی» شیعه نیز تأثیر گذاشته است. البته مقصود او از علم اجتماعی، همان معنایی نیست که در علوم اجتماعی مدرن رایج است. در نگاه رایج علوم اجتماعی جدید، وظیفه علم تنها توصیف و تبیین پدیدههاست و دانشمند حق ندارد درباره بایدها و نبایدهای اجتماعی داوری کند. اما در اندیشه اسلامی، علم تنها به شناخت واقعیت محدود نمیشود، بلکه هدایت رفتار انسان را نیز بر عهده دارد. از این رو، معرفت دینی هم جنبه توصیفی دارد، هم جنبه تبیینی و هم جنبه هنجاری و تجویزی.
وی تاکید کرد: بر همین اساس، عاشورا نه تنها موضوع شناخت است، بلکه منبعی برای استخراج الگوهای رفتاری نیز محسوب میشود. شیعیان در طول تاریخ، رفتار امام حسین(ع) را صرفاً گزارش یک واقعه تاریخی تلقی نکردهاند، بلکه آن را الگویی برای شناخت وظیفه دینی و اجتماعی خود دانستهاند.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: به همین دلیل، عاشورا در شکلگیری فقه اجتماعی و فقه سیاسی شیعه نقشی تعیینکننده داشته است. بسیاری از مباحث مربوط به نسبت جامعه اسلامی با حکومت، مسئله امر به معروف و نهی از منکر، عدالت، مقاومت، مبارزه با ظلم و شیوه مواجهه با قدرتهای سیاسی، در پرتو این حادثه بازخوانی شدهاند.
جایگاه امامت در اندیشه سیاسی شیعه
یکی از مهمترین مباحثی که حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا بر آن تأکید کرد، مسئله امامت بود.
وی تاکید کرد: امامت در اندیشه شیعه، صرفاً یک بحث تاریخی یا اعتقادی نیست، بلکه در متن زندگی اجتماعی مسلمانان حضور دارد. امامت دو بعد اساسی دارد. بعد نخست، بعد کلامی است؛ یعنی نصب امام از سوی خداوند که فعل الهی محسوب میشود. بعد دوم، بعد فقهی است؛ یعنی وظیفه مردم در پذیرش و اطاعت از امام منصوب الهی.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: به همین دلیل، مسئله امامت تنها یک باور اعتقادی نیست، بلکه آثار گستردهای در رفتار سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی دارد. هنگامی که امامت غصب میشود و حکومت در اختیار کسانی قرار میگیرد که مشروعیت الهی ندارند، این پرسش مطرح میشود که جامعه مؤمنان چگونه باید با چنین وضعیتی مواجه شود.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا تاکید کرد: پاسخ این پرسش را باید در سیره امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن مجتبی(ع)، امام حسین(ع) و دیگر ائمه(ع) جستوجو کرد؛ زیرا هر یک از آنان، متناسب با شرایط تاریخی خود، شیوهای خاص برای مواجهه با قدرتهای سیاسی در پیش گرفتهاند و مجموعه این سیرهها، الگوی فقه سیاسی شیعه را شکل داده است.
وی افزود: از این رو، عاشورا تنها یک واقعه عاطفی یا حماسی نیست، بلکه یکی از مهمترین منابع شکلگیری اندیشه سیاسی شیعه نیز به شمار میرود. فقیه شیعه هنگام استنباط احکام اجتماعی و سیاسی، ناگزیر است به رفتار، گفتار و مواضع امام حسین(ع) توجه کند و آنها را در کنار سایر ادله شرعی مورد بررسی قرار دهد.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا پس از تبیین جایگاه عاشورا در منظومه معرفتی و فقهی شیعه، به یکی دیگر از ابعاد مهم این حادثه پرداخت که آن، نقش عاشورا در عمل اجتماعی و زیست تاریخی شیعیان است.
وی تاکید کرد: تأثیر عاشورا تنها در قلمرو اندیشه و نظریه باقی نمانده، بلکه در طول تاریخ به یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده هویت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی شیعه تبدیل شده است. عاشورا حادثهای است که در عین برخورداری از ژرفترین لایههای معنوی و عرفانی، در متن زندگی اجتماعی نیز حضوری فعال دارد. این واقعه، هم عرصه جهاد، شهادت، مبارزه و مقاومت است و هم جلوهای از نابترین مراتب توحید، اخلاص و بندگی خداوند. از همین رو، نمیتوان یکی از این دو بعد را برجسته کرد و دیگری را نادیده گرفت؛ زیرا حقیقت عاشورا در پیوند میان این دو ساحت معنا پیدا میکند.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا تأکید کرد: عاشورا از یک سو با حقیقت عالم و فلسفه آفرینش ارتباط دارد و از سوی دیگر، در متن تاریخ و جامعه حضور مییابد و رفتار انسانها را جهت میدهد. به همین دلیل، تأثیر آن نیز در همه ابعاد شخصیت شیعیان قابل مشاهده است؛ از تربیت معنوی افراد گرفته تا شکلگیری حرکتهای اجتماعی و سیاسی.
عاشورا و هویت تاریخی شیعه
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا، تاکید کرد: یکی از مهمترین آثار عاشورا، شکلدهی به هویت تاریخی شیعیان است. شیعه در طول قرنها، هویت خود را تنها بر پایه مجموعهای از باورهای اعتقادی بنا نکرده، بلکه این هویت در پرتو پیوند مستمر با نهضت امام حسین(ع) شکل گرفته و استمرار یافته است.
وی افزود: از این منظر، بزرگداشت عاشورا، عزاداری، سوگواری، گریه و حتی «تباکی» بر سیدالشهدا(ع)، صرفاً اعمالی عاطفی یا آیینی نیستند، بلکه هر یک بخشی از فرآیند بازتولید هویت دینی و اجتماعی شیعیان به شمار میروند. این مناسک، پیوند نسلهای مختلف را با آرمانهای عاشورا حفظ کرده و اجازه ندادهاند که این حادثه به یک خاطره تاریخی تبدیل شود.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا افزود: راز ماندگاری عاشورا نیز در همین حقیقت نهفته است. حادثه کربلا هیچگاه در گذشته متوقف نشده، بلکه همواره در متن حیات اجتماعی شیعیان حضور داشته و در هر عصر، متناسب با شرایط زمان، الهامبخش رفتارهای فردی و جمعی آنان بوده است.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا در ادامه، یکی از مهمترین پیامدهای اجتماعی عاشورا را شکلگیری فرهنگ مقاومت دانست و گفت: بسیاری از حرکتهای اصلاحی و مبارزاتی شیعیان در طول تاریخ، از این واقعه الهام گرفتهاند. البته این تأثیر صرفاً به معنای الگوبرداری ظاهری از قیام امام حسین(ع) نیست، بلکه عاشورا نوعی نگاه به انسان، جامعه، قدرت و مسئولیت اجتماعی را در میان شیعیان پدید آورده است؛ نگاهی که بر اساس آن، حفظ حقیقت و عدالت بر مصلحتاندیشیهای زودگذر ترجیح دارد و مؤمن در برابر ظلم، بیتفاوت باقی نمیماند.
وی افزود: در چنین نگاهی، مقاومت صرفاً یک کنش سیاسی نیست، بلکه جلوهای از ایمان و عمل به تکلیف الهی است. از همین رو، فرهنگ مقاومت در اندیشه شیعی، ریشه در معرفت دینی دارد و از همین جهت نیز در طول تاریخ استمرار یافته است.
نسبت عاشورا با انقلاب اسلامی
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا در بخش پایانی سخنان خود، به نمونهای معاصر از تأثیر عاشورا در حیات اجتماعی شیعیان اشاره میکند و آن را در پیروزی و تداوم انقلاب اسلامی ایران میداند.
وی تصریح کرد: انقلاب اسلامی را نمیتوان بدون توجه به فرهنگ عاشورا تحلیل کرد. یکی از مهمترین سرمایههای فرهنگی این نهضت، همان مجالس، مناسک و آیینهایی بود که قرنها یاد و پیام عاشورا را در جامعه زنده نگه داشت.
وی تاکید کرد: امام خمینی(ره) نیز با شناخت دقیق این ظرفیت عظیم، از فرهنگ عاشورا برای بیدارسازی جامعه بهره گرفت. نهضت پانزدهم خرداد، حرکتهای مردمی سالهای منتهی به پیروزی انقلاب و حتی استمرار انقلاب اسلامی، همگی از این سرچشمه فرهنگی و معرفتی تغذیه کردهاند.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا تاکید کرد: عاشورا نه تنها در شکلگیری انقلاب اسلامی، بلکه در استمرار حیات اجتماعی امت اسلامی نیز نقشآفرین بوده است؛ زیرا این واقعه همواره روحیه ایثار، مقاومت، مسئولیتپذیری و دفاع از حق را در میان مؤمنان زنده نگه داشته است.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا در پایان، بار دیگر بر این نکته تأکید کرد: برای فهم صحیح عاشورا، باید از چارچوبهای مفهومی برخاسته از سنت اسلامی بهره گرفت و از تحمیل مفاهیم ناسازگار با این سنت پرهیز کرد. از همین رو، وی تعبیر «علم و عمل اجتماعی شیعیان» را دقیقتر از عنوان «فلسفه اجتماعی شیعیان» میداند.
وی تاکید کرد: عاشورا در سه سطح اساسی بر حیات شیعه تأثیر گذاشته است: نخست، در سطح تبیینی، با ارائه تصویری توحیدی از انسان، تاریخ و جهان؛ دوم، در سطح توصیفی، با تحلیل جایگاه امام، جامعه و رفتار انسانها؛ و سوم، در سطح هنجاری و تجویزی، با ارائه الگوی عمل برای زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی مؤمنان.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: بر همین اساس، عاشورا صرفاً حادثهای تاریخی یا آیینی نیست، بلکه حقیقتی زنده و جاری در متن اندیشه و زندگی شیعه است؛ حقیقتی که از یک سو با عمیقترین لایههای توحید، معرفت و حکمت الهی پیوند دارد و از سوی دیگر، در عرصه اجتماع، سیاست، فرهنگ و تمدن، الهامبخش کنش و مسئولیتپذیری انسان مؤمن است.