سقوط یک رستاخیز با دو اهرم «تطمیع و تهدید»؛ چرا افکار عمومی کوفه ناگهان چرخید؟
دکتر رجبی دوانی به کالبدشکافی ساختار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کوفه پرداخت و علل چرخش ناگهانی افکار عمومی این شهر در قبال نهضت حضرت اباعبدالله الحسین (ع) را تشریح کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر محمدحسین رجبی دوانی، پژوهشگر بومی تاریخ اسلام، در گفتوگویی به مناسبت ایام محرمالحرام با موضوع بررسی شرایط تاریخی حاکم بر کوفه و زمینههای شکلگیری واقعه عاشورا به کالبدشکافی ساختار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کوفه پرداخت و علل چرخش ناگهانی افکار عمومی این شهر در قبال نهضت حضرت اباعبدالله الحسین (ع) را تشریح کرد.
دکتر رجبی دوانی اظهار داشت: شهر کوفه پیش از اسلام وجود خارجی نداشت و در زمان خلیفه دوم، با یک انگیزه و هدف کاملاً نظامی به عنوان پایگاهی برای استقرار قبایل حاضر در فتوحات نیمه شمالی ایران تأسیس شد.
وی با اشاره به هجرت زبدهترین قبایل و برجستهترین اصحاب و تابعین پیامبر (ص) از مدینه به این شهر افزود: حضور این نخبگان موجب شد کوفه به سرعت فراتر از یک کارکرد نظامی، موقعیت و کارکردی سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و علمی پیدا کند و با مرکز خلافت برابری نماید.
نقش کوفیان در تحولات دوران عثمان و خلافت علوی
این استاد تاریخ اسلام با کالبدشکافی زمینههای شکلگیری روحیه حقطلبی در میان کوفیان خاطرنشان ساخت: در دوران عثمان، حرکتی ضد خلیفه به دلیل بدعتها و چپاول بیتالمال شکل گرفت که ۲۰۰ نفر از زبدههای کوفه به سرپرستی مالک اشتر برای اعتراض به مدینه رفتند و پس از آن نیز نقش مهمی در به خلافت رسیدن امیرالمؤمنین (ع) ایفا کردند.
وی با تبیین رسوخ دنیاگرایی در میان برخی اصحاب و عامه مردم تصریح کرد: تبعیضها در توزیع بیتالمال از دوران گذشته و سرازیر شدن ثروتهای کلان ناشی از فتوحات ایران، جامعه را به شدت مادی و غنیمتطلب کرد؛ نکتهای که در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» نیز به عنوان یکی از علل اصلی وقوع فاجعه کربلا به آن اشاره شده است.
این پژوهشگر بومی با تشریح دلایل انتقال مرکز خلافت به کوه توسط امام علی (ع) ابراز داشت: اکثریت جمعیت کوفه را قبایل یمنی تشکیل میدادند که اسلام خود را مدیون حضرت علی (ع) میدانستند و سیاستهای عادلانه حضرت در لغو امتیازات رانتی، سبب شد عامه مردم طعم عدالت بینظیر علوی را بچشند.
قیام کوفه در مواجهه با تحقیر اموی و اعزام مسلم بن عقیل
دکتر رجبی دوانی با تحلیل وضعیت کوفه پس از صلح امام حسن (ع) یادآور شد: مستولی شدن معاویه بر جهان اسلام و اعمال سیاستهای تبعیضآمیز و تحقیرآمیز علیه مردم کوفه، آنان را از یاری نکردن امام حسن (ع) پشیمان کرد و با مرگ معاویه و روی کار آمدن یزید، این شهر برای خروج از ذلت به خروش آمد.
وی با تاکید بر اینکه کوفه تنها نقطهای در جهان اسلام بود که به قیام امام حسین (ع) عکسالعمل مثبت نشان داد، بیان داشت: کوفیان با خاطره حکومت علوی، مکاتبات گستردهای را با امام آغاز کردند؛ در حالی که از شهرهای رقیب مانند بصره، مصر و شام هیچ نامهای برای یاری حضرت فرستاده نشد.
وی در خصوص استقبال بینظیر از فرستاده امام حسین (ع) تشریح کرد: با ورود مسلم بن عقیل به کوفه، بیش از ۱۸ هزار نفر در وهله اول با وی بیعت کردند و فضا به گونهای رقم خورد که مسلم در نامهای به امام نوشت کوفه آماده آمدن شماست و تکلیف را بر حضرت تمام کرد.
ورود حیلهگرانه ابنزیاد و مهار عاملیت جمعی مردم
این استاد دانشگاه با کالبدشکافی فرآیند سقوط کوفه پس از ورود عبیدالله بن زیاد متذکر شد: یزید که میدانست اگر امام حسین (ع) به پایگاه قدرتمند کوفه برسد دیگر حریفی برای او نخواهد بود، ابنزیاد را با دستور قاطع روانه این شهر کرد و او با پوشش لباس مردم حجاز و به صورت مخفیانه وارد شد.
وی ترس و عافیتطلبی کوفیان را عامل اصلی شکست آنها دانست و گفت: با آشکار شدن هویت ابنزیاد، مردم به دلیل ضعف ایمان و وحشت از سابقه جنایات او، به سرعت عقبنشینی کردند؛ تا جایی که آخرین نویسندگان نامههای دعوت به امام، تبدیل به اولین بیعتشکنان و یاران حاکم جدید شدند.
دکتر رجبی دوانی با تبیین راهبرد دوگانه «تطميع و تهدید» از سوی ابنزیاد اظهار داشت: او با تقسیم چهار هزار دینار طلا میان سران قبایل و هراسافکنی از لشکر فرضی شام، جوّ کوفه را تغییر داد، خانه هانی را محاصره و یاران برجستهای چون میثم تمار را دستگیر و شهید کرد تا فرآیند بیعتشکنی کامل شود.
نظام قبیلهای؛ پاشنه آشیل انسجام اجتماعی کوفه
این پژوهشگر تاریخ اسلام با نقد احیای مناسبات جاهلی پس از رحلت پیامبر (ص) تبیین کرد: توطئه سقیفه و سیاستهای خلفای پیشین، نظام قبیلهای و تفاخرهای جاهلی را دوباره زنده کرد و برادری دینی را از بین برد؛ امری که سبب شد در کوفه رقابت شدیدی میان سران قبایل شکل بگیرد.
وی تزلزل در کنشهای جمعی کوفه را ناشی از این ساختار قبیلهای قلمداد و تصریح کرد: در این نظام، عامه مردم گوش به فرمان و تابع محض رؤسای قبایل خود بودند و چون این اشراف و خواص به دلیل قطع شدن رانتهایشان با حکومت اهل بیت (ع) زاویه داشتند، در بزنگاهها منافع باندی خود را بر مصلحت دینی ترجیح دادند.
دکتر رجبی دوانی در پایان این گفتگو خاطرنشان ساخت: طبق اشارات موجود در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله»، اگر کوفیان خیانت نمیکردند و امام حسین (ع) زودتر به کوفه میرسید، فرآیند بسط قدرت اهل بیت (ع) محقق میشد و سلطه بنیامیه برچیده میگشت؛ اما دنیازدگی و تعصبات قبیلهای مانع از این رستاخیز عظیم تاریخی شد.
ارسال نظرات