به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، سینمای مستند، بیش از هر قالب هنری دیگری، وظیفه ثبت حافظه تاریخی یک ملت را برعهده دارد. با مروری بر اسناد تاریخی مردم دنیا به وضوح میتوان فهمید که بسیاری از رویدادها و شخصیتهای اثرگذار تاریخ، نه از خلال کتابهای درسی یا روایتهای رسمی، بلکه از طریق هنر هفتم (سینما) و به ویژه فیلمهای مستند برای نسلهای بعدی ماندگار شدهاند. سینمای مستند این امکان را دارد که با تکیه بر اسناد، تصاویر آرشیوی، روایت شاهدان عینی و بازخوانی دقیق وقایع، تصویری چندلایه و ماندگار از یک شخصیت تاریخی ارائه دهد؛ تصویری که علاوه بر ثبت واقعیت، میتواند به شناخت بهتر بسترهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی یک دوره نیز کمک کند.
ماجرا زمانی مهمتر میشود که درباره شخصیتهای مهم ذوابعاد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ... صحبت کنیم. مروری بر تجربیات جهانی به ما یادآوری میکند که برای معرفی، ثبت و ضبط و ماندگار کردن شخصیتهای مهم و اثرگذار در تاریخ هر کشور که نقشی تعیینکننده در اعتلای آن سرزمین داشتهاند، ساخت مستند درباره زندگینامه آنان به یک ضرورت فرهنگی تبدیل شده است. بدون شک ساخت این آثار از چند جنبه حائز اهمیت است؛ از یکسو گامی برای الگوسازی آنان و در معرض دید قراردادنشان برای نسل جوان است و از سویی دیگر، تلاشی برای حفظ حافظه تاریخی، جلوگیری از فراموشی وقایع و فراهم کردن امکان مطالعه برای نسلهای آینده هستند. به همین دلیل است که میبینیم از چهرههای مهم هر کشور، دهها و صدها فیلم مستند ساخته میشود و هر کدام برشی از زندگی آن فرد را به تصویر میکشد.
ضرورت ثبت یک میراث تاریخی؛ چرا سینمای مستند باید به زندگی رهبر شهید انقلاب بپردازد؟
اکنون با شهادت رهبر انقلاب، حضرت آیت الله سیدعلی خامنه ای ضرورت پرداخت مستند به زندگی، اندیشه و دوران مسئولیت ایشان در مقاطع مختلف بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. به طوری که میتوان گفت نوعی تکلیف بر دوش اهالی سینما به ویژه مستندسازان است. نباید فراموش کنیم که از شخصیتی صحبت میکنیم که زندگی او سراسر از اتفاقات مهم بوده است. از مبارزات پیش از انقلاب و حضور در دوران دفاع مقدس گرفته تا دوران بسیار مهم ریاست جمهوری و سپس سالهای رهبری، که همگی مهمترین تحولات تاریخ معاصر ایران را رقم زده است. از این رو، میتوان گفت ظرفیت تولید مجموعه گستردهای از مستندهای تاریخی، پژوهشی و پرتره پیش روی سینماگران قرار دارد تا بتوانند از این طریق، روایتهای دست اول را ثبت کرده و برای ثبت در حافظه تاریخی نسل آینده حفظ کنند.
باید اذعان کرد هنوز بخش قابل توجهی از زندگی پربرکت رهبر شهید انقلاب، برای مخاطبان ایرانی و خارجی روایت نشده است. بسیاری از جلسات، خاطرات، تصمیمات، دیدارها و روایتهای نزدیکان و همراهان ایشان همچنان در حافظه افراد باقی مانده و فرصت تبدیل شدن به آثار مستند را پیدا نکردهاند. این در حالی است که هرچه زمان میگذرد، امکان ثبت روایتهای دست اول و گفتگو با شاهدان عینی نیز محدودتر خواهد شد؛ از این رو، مستندسازی در چنین مقطعی اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
یکی از محورهای مهم که میتواند سوژه تولید فیلمهای مستند قرار گیرد، تصمیمات راهبردی رهبر شهید انقلاب در طول سالهای رهبری است. تصمیماتی کلان که در بزنگاههای حساس امنیتی، سیاسی و منطقهای اتخاذ شده و نتیجه آن عبور کشور از گلوگاههای حساس، بحرانها و حفظ ثبات کشور بوده است. روایت این بخش از زندگی رهبر شهید انقلاب، میتواند بخشی از تاریخ معاصر ایران را برای آیندگان ثبت و ضبط کند.
علاوه بر اینها، مبارزات حضرت آیت الله خامنه ای پیش از پیروزی انقلاب، دوران ریاست جمهوری ایشان، مدیریت کشور در شرایط سخت جنگ تحمیلی، توجه ویژه و همیشگی ایشان به اهالی فرهنگ و هنر، درک عمیق از شرایط بین المللی و ... همگی سوژههای مهمی هستند که میتوانند دستمایه ساخت چندین فیلم مستند قرار گیرند.
ضرورت ثبت و ضبط مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب
در کنار زندگی و دوران رهبری، مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب نیز خود یک رویداد تاریخی است که ثبت تصویری آن اهمیت ویژهای دارد. تشییع شخصیتهای اثرگذار، همواره یکی از مهمترین اسناد تاریخی برای شناخت جایگاه اجتماعی آنها محسوب میشود. حضور گسترده مردم از اقشار مختلف در این مراسم، میتواند بیانگر عمق دلبستگی و پیوند عاطفی بخش بزرگی از جامعه با ایشان باشد و تصاویری ماندگار را در حافظه تاریخی کشور ثبت کند. از سوی دیگر، حضور مقامات، شخصیتها و هیئتهای رسمی کشورهای مختلف نیز میتواند بازتابی از جایگاه منطقهای و بینالمللی ایشان و تأثیرگذاری چند دههای او در معادلات سیاسی جهان باشد؛ موضوعی که ثبت دقیق آن، ارزش تاریخی فراوانی خواهد داشت.
مروری بر چند تجربه موفق
خوشبختانه تجربه سالهای گذشته نشان داده است که مخاطبان از مستندهای مرتبط با رهبر شهید انقلاب استقبال کردهاند؛ بهویژه آثاری که بر پایه روایتهای دست اول، تصاویر کمتر دیدهشده و حضور در موقعیتهای خاص ساخته شدهاند. یکی از نمونههای موفق در این زمینه، مستند «غیررسمی» بود که توانست با ارائه روایتی متفاوت از جلسات و دیدارهای رهبر انقلاب، توجه طیف گستردهای از مخاطبان را جلب کند. استقبال از چنین آثاری نشان داد که مخاطب، بیش از روایتهای کلیشهای، علاقهمند به مشاهده واقعیتهای کمتر دیدهشده و روایتهای بیواسطه است.
البته با وجود این تجربههای موفق، هنوز روایتهای ناگفته فراوانی باقی مانده است. خاطرات مسئولان، فرماندهان، فعالان فرهنگی، همراهان قدیمی و نزدیکان ایشان، هر یک میتواند مبنای تولید مستندهایی مستقل باشد. علاوه بر این، دوران نوجوانی و جوانی رهبر شهید انقلاب، سالهای تحصیل، فعالیتهای فرهنگی، مبارزات پیش از انقلاب، شکلگیری شخصیت فکری و ارتباط ایشان با جریانهای فرهنگی و سیاسی آن دوران، از جمله بخشهایی است که تاکنون کمتر در آثار مستند مورد توجه قرار گرفته و خلأ محسوسی در این زمینه وجود دارد.
آغاز ساخت چند مستند درباره رهبر شهید انقلاب
مروری بر اخبار نشان میدهد که بسیاری از مستندسازان دست به کار شدند و فیلمهای مستند از رهبری را کلید زدند. بهروز افخمی این روزها برای ساخت مستند از مراسم تشییع رهبری با تمرکز بر حضور مهمانان خارجی از کشورهای مختلف برنامهریزی میکند و حامد شکیبانیا هم پروژهای ملی با همکاری مستندسازان از سراسر کشور از مراسم تشییع را دنبال میکند. مسعود زارعیان فیلمساز اصالتا مشهدی هم به زودی ساخت فیلم «متولد مشهد» درباره زندگی آیت الله خامنه ای در مشهد مقدس را آغاز میکند. مستندی که گفته میشود به دوران زندگی رهبر شهید در شهر مقدس مشهد اشاره دارد و فیلمبرداری آن در این شهر و منزل قدیمی و خانوادگی آیت الله خامنه ای انجام میشود.
در این بین، حتما پروژههای دیگری هم در سکوت خبری در دست تولید هستند و در ماههای آینده اخبار بیشتری از آنها منتشر خواهد شد.
به نظر میرسد امروز، بیش از هر زمان دیگری، سینمای مستند در برابر یک مسئولیت تاریخی قرار گرفته است. مسئولیتی برای ثبت زندگی، اندیشهها، تصمیمات، سبک مدیریتی و آخرین بدرقه مردمی رهبر شهید انقلاب؛ روایتی که اگر امروز با اتکا به اسناد، تصاویر و شاهدان عینی ثبت نشود، بخشی از حافظه تاریخی ایران در گذر زمان از میان خواهد رفت. به نظر میرسد با همکاری افراد نزدیک به رهبر شهید انقلاب و با همت مستندسازان بتوان فیلمهای شاخصی در شأن ایشان ساخت که شخصیت چندوجهی ایشان را بیش از گذشته به مردم ایران و نسل جوان معرفی کند.