جنگ علیه ایران رکورددار کاهش روزانه تولید نفت در تاریخ
جنگ علیه ایران بزرگترین شوک عرضه نفت را از نظر کاهش تولید روزانه در تاریخ ایجاد کرده است، اما بر اساس محاسبات رویترز بر پایه دادههای آژانس بینالمللی انرژی، اوپک و وزارت انرژی آمریکا، انقلاب اسلامی ایران در 1979 (1357) همچنان بزرگترین بحران نفتی از نظر مجموع عرضه از دست رفته است.
اختلال ناشی از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، مقایسه با تحریم نفتی اعراب در سال 1973، انقلاب ایران و جنگ خلیج فارس در سال 1991 را دوباره زنده کرده و در عین حال نشان داد که بازارهای جهانی انرژی چگونه تکامل یافتهاند.
یک نوع شوک انرژی متفاوت
برخلاف بحرانهای گذشته، جنگ ایران به طور همزمان عرضه نفت خام، گاز طبیعی، سوختهای تصفیهشده و کود را مختل کرده و آسیبپذیریهای ایجاد شده توسط دههها افزایش تقاضای انرژی، تجارت جهانیشده و نقش فزاینده خاورمیانه به عنوان یک تامینکننده سوختهای فرآوریشده را آشکار ساخته است.
شوکهای نفتی دهه 1970 زخمهای اقتصادی ماندگاری به جای گذاشت و سیاست انرژی را در کشورهای عمده واردکننده بازتعریف کرد. در پاسخ به آن بحرانها، آژانس بینالمللی انرژی (IEA) تأسیس شد تا به کشورهای صنعتی در زمینه امنیت انرژی مشاوره دهد و ذخایر اضطراری را هماهنگ کند.
این آژانس با آزادسازی رکوردشکن 400 میلیون بشکه از ذخایر استراتژیک برای کمک به تثبیت بازارها و جبران عرضه از دست رفته خاورمیانه، به بحران کنونی پاسخ داده است.
اختلال فعلی از نظر مقیاس چگونه با گذشته مقایسه میشود؟
آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرد اوج کاهش عرضه از 14 میلیون بشکه در روز فراتر رفت که معادل حدود 13.6 درصد از تقاضای جهانی پیشبینیشده یعنی 103.3 میلیون بشکه در روز در سال جاری میلادی است.
بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی، این رقم به مراتب بزرگتر از اوج کاهش 4.5 میلیون بشکه در روزی است که در جریان تحریم نفتی اعراب در سالهای 1973-1974، 5.6 میلیون بشکه در روز در جریان انقلاب ایران و 4.3 میلیون بشکه در روز در جریان جنگ خلیج فارس در سال 1991 رخ داد.
این درگیری همچنین حدود یکپنجم از تولید گاز طبیعی مایع (LNG) جهانی در قطر را از مدار خارج کرده است. در جریان شوکهای نفتی دهه 1970، تجارت LNG ناچیز بود و قطر تا سال 1996 صادرات خود را آغاز نکرد.
این اختلال پس از توقف فعالیت پالایشگاههای خلیج فارس وکمبود دیزل و سوخت جت، فراتر از نفت خام و گاز رفت و بازارهای سوخت را نیز درگیر کرد. پالایشگاههای بزرگی که در دهههای اخیر در سراسر خلیج فارس ساخته شدهاند، به تامینکنندگان اصلی بازارهای آفریقا، اروپا و آسیا تبدیل شدهاند. آرگوس مدیا تخمین میزند که این درگیری حدود 24 میلیون تن از عرضه LNG را از قطر و امارات متحده عربی حذف کرده است. بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، تجارت جهانی LNG در سال 2025 به 428 میلیون تن رسیده که معادل حدود 5.6 درصد از عرضه سالانه جهانی LNG است.
مدت زمان و میزان زیانها در مقایسه با شوکهای گذشته چگونه است؟
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی که در 13 مه منتشر شد، مجموع کاهش عرضه از تولیدکنندگان خلیج فارس پیش از این از 1 میلیارد بشکه فراتر رفته بود. محاسبات رویترز نشان میدهد با افزودن 14 میلیون بشکه در روز کاهش عرضه دیگر در طول 35 روز بین 14 مه تا توافق موقت 17 ژوئن بین آمریکا و ایران که جنگ را متوقف کرد، این درگیری حدود 1.5 میلیارد بشکه از عرضه بازار را حذف کرده است.
با وجود این توافق، انتظار میرود اختلالها برای ماهها و در مورد گاز، احتمالاً برای سالها ادامه یابد.
انقلاب ایران باعث کاهش روزانه کمتری نسبت به بحران کنونی شد، اما تأثیر جمعی بزرگتری داشت.
وزارت انرژی آمریکا تخمین میزند تولید نفت خام ایران بین سالهای 1978 تا 1981 به طور میانگین 3.9 میلیون بشکه در روز کاهش یافت. بر اساس محاسبات رویترز، این امر نشاندهنده از دست رفتن حدود 4.3 میلیارد بشکه تولید در طول سه سال است، هرچند بخشی از عرضه از دست رفته با افزایش تولید در سایر نقاط خلیج فارس جبران شد.
ایان سیمور، روزنامهنگار و نویسنده حوزه نفت، در کتاب خود که در سال 1980 منتشر شد، تخمین زد که ایران در سال 1979 به طور میانگین 3.1 میلیون بشکه در روز تولید داشته است، در مقایسه با حدود 6 میلیون بشکه در روز قبل از انقلاب. این امر نشاندهنده زیانی بیش از 1 میلیارد بشکه فقط در همان سال است.
بر اساس دادههای اوپک، تولید در سال 1980 بیشتر کاهش یافت و به طور میانگین به 1.47 میلیون بشکه در روز رسید. محاسبات رویترز نشان میدهد که در مقایسه با سطوح تولید سال 1978، مجموع زیانها در سالهای 1979 و 1980 از 2.7 میلیارد بشکه فراتر رفت که همچنان بیشتر از زیانهای ثبتشده تاکنون در بحران کنونی است.
در جریان تحریم نفتی اعراب در سالهای 1973-1974، تولیدکنندگان به تدریج کاهش تولید را در طول سه ماه به 4.5 میلیون بشکه در روز افزایش دادند. محاسبات رویترز نشان میدهد که این تحریم حدود 530 تا 650 میلیون بشکه را از بازار حذف کرد که به مراتب کمتر از اختلال کنونی است.
بر اساس یک سند دولتی از استرالیا، عضو آژانس بینالمللی انرژی، جنگ خلیج فارس در سال 1991 تولید نفت را برای حدود چهار ماه مختل کرد. با فرض اینکه کاهش تولید به طور میانگین 4.3 میلیون بشکه در روز بوده است، محاسبات رویترز نشان میدهد که مجموع زیانها حدود 516 میلیون بشکه بوده که آن هم کمتر از بحران کنونی است.