هفته ملی جمعیت؛ فرصتی از دست رفته یا آغازی دوباره؟

به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، روز ملی جمعیت (۳۰ اردیبهشت) فرصتی مغتنم برای بازاندیشی در باب حیاتی‌ترین مسئله پیش روی کشورمان، یعنی جوانی جمعیت است. هر ساله، ستاد ملی جمعیت با انتخاب عناوینی برای هفته منتهی به این روز، تلاش می‌کند تا توجه عمومی را به این امر مهم جلب نماید. اما امسال، عناوین برگزیده، بیش از آنکه پیام‌آور امید و انگیزه برای فرزندآوری و جوانی جمعیت باشند، پرسش‌هایی جدی را در اذهان کارشناسان و دغدغه‌مندان این حوزه برمی‌انگیزند.

تحلیل عمیق‌تر عناوین هفته ملی جمعیت:

نقاط قوت عناوین اعلام شده هفته جمعیت:

بی‌شک، برجسته کردن «مشارکت اجتماعی و شبکه‌سازی محله‌ای» به عنوان قلبی تپنده برای تاب‌آوری جمعیت، و همچنین تاکید بر «پایداری جمعیتی در روستاها، شهرها و مناطق مرزی»، گامی ارزشمند و همسو با سیاست‌های کلی جمعیت، به‌ویژه بند دهم این سیاست‌ها، تلقی می‌شود. این رویکرد نشان‌دهنده درک نسبی از اهمیت توزیع متعادل جمعیت و تقویت مناطق کمتر برخوردار است. همچنین توجه به امر مهم ازدواج و پایداری خانواده که مورد تاکید مستقیم بندهای دوم و چهارم سیاستهای کلی جمعیت نیز می‌باشد.

اما به نظر می رسد عناوین منتخب اعلام شده، از نظر کارشناسی دارای نقدهایی باشد که به برخی از آنها در ادامه ذکر می‌شود:

۱. ابهام در اولویت‌بندی مسائل: اولین و شاید اساسی‌ترین انتقاد به این عناوین، فقدان «نقطه‌زنی» و عدم اولویت‌بندی روشن میان مسائل پرتعداد و پیچیده جمعیتی است. در شرایطی که ایران با بحران کاهش نرخ باروری کلی (TFR) و پیری فزاینده جمعیت (Population Aging) رو به روست، انتظار می‌رود ستاد ملی جمعیت، مسائل اولویت‌دار و خطیر را در صدر توجه قرار دهد.

۲. جای خالی «فرزندآوری» و «ترویج چندفرزندی»: نکته تأسف‌بار، غیبت کلمه «فرزند» و هر آنچه مستقیماً به «فرزندآوری» و «ترویج چندفرزندی» بازمی‌گردد، در میان این عناوین است. مسائلی چون کاهش نرخ باروری و معضل سقط عمدی جنین، از جمله چالش‌های فوری هستند که نیازمند رویکردی صریح، هدفمند و هنرمندانه می‌باشند. در مقابل، مسائلی مانند ازدواج و اقتصاد، اگرچه اهمیت میان‌مدت و بلندمدت دارند، اما در کوتاه‌مدت فوریت کمتری نسبت به مسئله حیاتی فرزندآوری دارند، چرا که سرعت از دست دادن جمعیت در سن باروری، اولویت را به فرزندآوری زوجین جوان و متأهل می‌دهد.

۳. ادبیات اداری :  زبان این عناوین، بیش از آنکه پیام‌رسان امید و انگیزه برای اقشار مختلف مردم باشد، شبیه به سرفصل‌های جلسات اداری یا همایش‌های تخصصی است. کلی‌ و انتزاعی بودن، عدم برانگیختن احساسات مثبت و ایجاد ارتباط عاطفی، عدم توجه به نیازها و منافع ملموس برای خانواده‌ها و نداشتن زبانی ساده و همه‌فهم برای اقشار مختلف جامعه از جمله عواملی است که این عناوین را از اثرگذاری بر بدنه جامعه باز می‌دارد. 

۴. نادیده گرفتن کارشناسان و بدنه مردمی: نقدهای مختلفی که به این عناوین وارد است، این گمانه را تقویت می‌کند که ممکن است نظرخواهی کافی از بدنه کارشناسان، پژوهشگران و فعالان دغدغه‌مند مردمی صورت نگرفته باشد. مشارکت دادن این گروه‌ها در فرآیند انتخاب عناوین و تصمیم‌گیری‌های ستاد می‌تواند به غنای محتوایی و انطباق عناوین با واقعیت‌های میدانی کمک شایانی نماید.

۵. عدم تطابق با قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت: برخی از این عناوین، هیچ‌گونه بار معنایی مرتبط با «جوانی جمعیت» و «فرزندآوری» را منتقل نمی‌کنند و می‌توانستند به راحتی برای هر موضوع دیگری نیز پیشنهاد شوند. بایسته است در انتخاب عناوین برای این هفته مهم، اولویت‌هایی است که در قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت به صراحت بیان شده است مورد نظر قرار گیرد. ستاد ملی جمعیت به عنوان نهاد مجری قانون، می‌بایست در وهله اول، مجری اولویت‌های مصرح در قانون باشد، نه آنکه حتی اولویت‌های کلیدی قانون را نادیده بگیرد.

جمع‌بندی:

هفته ملی جمعیت، فرصتی استثنایی برای هم‌افزایی، امیدآفرینی و اقدام عملی در راستای تحقق سیاست‌های کلان جمعیتی کشور است. عناوین امسال، هرچند در برخی جنبه‌ها قابل تقدیرند، اما در کلیت، از رسالت اصلی خود که همانا تشویق به فرزندآوری و حفظ پویایی جامعه است، بازمانده‌اند.

امید است در سال‌های آتی، شاهد رویکردی تحول‌گرایانه در انتخاب عناوین این هفته باشیم؛ رویکردی که با زبان مردم سخن بگوید، اولویت‌های واقعی جامعه را درک کند و با الهام از آموزه‌های دینی و مبانی کارشناسی، خانواده‌های ایرانی را به فرزندآوری و ساختن ایرانی قوی و جوان، بیش از پیش امیدوار سازد.

حجت الاسلام مسلم منفرد، پژوهشگر حوزه جمعیت