پژوهش در مداحی چه ضرورتی دارد؟

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، مداحی، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و پویاترین اجزای فرهنگ مذهبی شیعه، همیشه نقشی کلیدی در انتقال احساسات و بینش دینی، ایجاد پیوند گروهی با امامان معصوم (ع) و حفظ حافظه جمعی جامعه محبان اهل‌بیت علیهم‌السلام داشته است. در سال‌های اخیر، این پدیده فراتر از یک رسم مذهبی ساده رفته و به یک فعالیت فرهنگی تأثیرگذار تبدیل شده که بر باورهای دینی و هویت اجتماعی افراد اثر می‌گذارد. از دیدگاه تاریخی اسلام، مداحی ریشه در بیان فضائل اولیای الهی دارد؛ برای مثال، در روایات شیعه، ستایشگری از اهل‌بیت (ع) به عنوان ابزاری برای تبیین آموزه‌های اعتقادی و معرفت افزا و حامل پیام تولی و تبری معرفی شده است. مداحی به الگوگیری از بزرگان دین کمک می‌کند و وظایف اجتماعی را روشن می‌سازد و زمینه الگو گیری و اسوه قرار گرفتن نبی مکرم اسلام و اهل‌بیت عصمت و طهارت(علیهم‌السلام) را فراهم می‌سازد. با این حال، در دنیای امروز که تغییرات فرهنگی سریع رخ می‌دهد، نیاز به بررسی علمی این پدیده بیش از پیش احساس می‌شود.

 

در این زمینه، بیانات اخیر رهبر انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در دیدار با مداحان (۲۰ آذر ۱۴۰۴)، نقطه عطفی در نگرش به مداحی ایجاد کرده است. ایشان بیان داشتند: (امروز مدّاحی یکی از عرصه‌های بسیار مهمّی است که شایسته است درباره‌ی آن پژوهش انجام بگیرد. امروز مدّاحی فقط آمدن و خواندن و گریاندن و مانند اینها نیست؛ امروز مدّاحی در کشور ما یک پدیده‌ای شده که درخور پژوهش و تحقیق است. پژوهش یعنی چه؟ «عمق‌یابی»؛ [شناخت اینکه] پشت این شعر و آواز و آهنگ و رفتار چیست و چه چیزی قرار دارد. «آسیب‌شناسی»؛ ممکن است آسیب‌شناسی، ما را به یک نقاط ضعفی برساند. جستجو از «راه‌های رشد»؛ [اینکه] چه کار کنیم که مدّاحی در راه رشد پیش برود، به سمت تکامل و در مسیر تکامل حرکت کند. اینها مجموعه‌ای است که یک جمع محقّق و پژوهشگر میباید و میتوانند درباره‌ی این، کار کنند؛ امروز این لازم است.)

 

به نظر می‌رسد تاکید حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در حوزه تحقیق در حوزه مداحی نه تنها یک پیشنهاد، بلکه یک جهت‌گیری راهبردی است که مداحی را از سطح احساسی به عرصه‌ای علمی ارتقا می‌دهد. 

 

 

 پژوهش در حوزه مداحی شامل سه عنصر اصلی می‌شود: کاوش در عمق، شناسایی مشکلات و جستجو برای مسیرهای پیشرفت. این چارچوب، مداحی را به عنوان یک موضوع پژوهشی جدی معرفی می‌کند که نیازمند رویکردهای روش‌شناختی دقیق است. در واقع، رهبر انقلاب با این بیان، دعوت به یک تحول فکری می‌کنند؛ تحولی که از مواجهه عمدتا عاطفی به سمت یک تعامل هوشمندانه و مسئولانه سوق می‌دهد.

برای درک بهتر اهمیت این موضوع، ابتدا به بررسی تاریخی و اسلامی مداحی بپردازیم. از دیدگاه شیعه، مداحی سابقه‌ای طولانی دارد و به دوران اولیه اسلام بازمی‌گردد. منابع تاریخی نشان می‌دهد که مداحان و شاعران، نقش مهمی در تربیت دینی و تقویت باورها ایفا می‌کردند. برای نمونه، در تاریخ اسلام، افرادی مانند کمیت اسدی به عنوان تبیین گر برجسته شناخته می‌شوند که با شعرهای خود، فضائل اهل‌بیت (ع) را حفظ و منتقل می‌کردند. این سنت، بر اساس روایات، بخشی از جهاد فرهنگی است و با اصول قرآنی مانند تعلیم، تعظیم شعائر، امر به معروف همخوانی دارد. اما در عصر مدرن، با ورود رسانه‌های دیجیتال و تغییرات اجتماعی، مداحی با چالش‌هایی روبرو شده که بدون پژوهش علمی، ممکن است به انحراف کشیده شود.  پژوهش می‌تواند مداحی را از یک آیین مذهبی به یک مسئله تمدنی تبدیل کند، جایی که نه تنها احساسات، بلکه فکر و فرهنگ جامعه را شکل می‌دهد.

 

 

یکی از عناصر مهم پژوهش در مداحی، عمق‌یابی است. این مرحله به معنای کاوش در لایه‌های معنایی شعر، اجرا و ارتباط آن با منابع معتبر دینی مانند قرآن و احادیث است. مداحی اصیل باید بازتاب‌دهنده سیره واقعی امامان (ع) باشد، نه صرفاً یک نمایش عاطفی. از منظر هوش مصنوعی، ابزارهایی مانند تحلیل متن (NLP) می‌توانند در این زمینه کمک کنند. هوش مصنوعی می‌تواند الگوهای زبانی در نوحه‌ها را بررسی کند و میزان تطابق آن‌ها با متون روایی را اندازه‌گیری نماید. بر اساس تحقیقات اخیر در حوزه AI و مطالعات دینی، این فناوری می‌تواند هزاران شعر مداحی را اسکن کند و نقاط قوت معنایی را شناسایی کند، که این امر پژوهش را سریع‌تر و دقیق‌تر می‌سازد.

 

 

دومین عنصر، آسیب‌شناسی است. این بخش ضروری برای حفظ سلامت سنت مداحی است. تجربیات گذشته نشان می‌دهد که بدون نظارت علمی، بیان دینی ممکن است به سمت سطحی‌سازی برود، جایی که احساسات بر محتوای معنایی غلبه کند یا عناصر ناسازگار با اسلام وارد شود. رهبر انقلاب در بیانات خود، بر صیانت از جنبه تربیتی مداحی تأکید دارند. از دیدگاه تحلیلی، آسیب‌هایی مانند استفاده از موسیقی‌های نامناسب یا محتوای غیرمستند، می‌تواند هویت دینی را تضعیف کند. در دیگر‌ سو، بدون چارچوب فقهی، این هنر ممکن است از مسیر اصلی خارج شود و در مسیر موسیقی لهوی یا غنای حرام قرار گیرد.

 

سومین عنصر، جستجوی راه‌های رشد است. این بخش، آینده مداحی را ترسیم می‌کند و به معنای ارتقای محتوا، زبان و کارکرد آن در پاسخ به نیازهای جامعه امروز است. رشد، به جای قطع ارتباط با سنت، به معنای تکامل آگاهانه آن است. رهبر انقلاب در این زمینه، پیوند مداحی با ادبیات مقاومت را برجسته کرده‌اند، که نشان‌دهنده ظرفیت این سنت در شکل‌دهی به هویت معاصر است. برای مثال مداحی می‌تواند به عنوان ابزاری برای پیشرفت معرفی شده و می‌تواند در جهاد تبیین و مقابله با جنگ نرم نقش ایفا کند و  ابزار مهمی برای بیداری اسلامی باشد. 

 

پژوهش در مداحی و تأثیر شگرف در  غنابخشی محتوایی 

 

اهمیت پژوهش در مداحی، فراتر از حفظ یک سنت است؛ این امر به تقویت اقتدار فرهنگی و استقلال فکری جامعه کمک می‌کند. در دنیای امروز، جایی که تهاجم فرهنگی از طریق رسانه‌ها جریان دارد، مداحی بدون پشتوانه علمی نمیتواند به صورت حداکثری ابزاری برای مقابله با  نفوذ هدفمند دشمن باشد.

 

از دیدگاه علمی، پژوهش در این حوزه با اصول جهاد علمی همخوانی دارد، جایی که تمدن نوین اسلامی نیازمند ابزارهایی مانند مداحی پژوهشی است. تحلیل‌های هوش مصنوعی می‌تواند این فرآیند را جهانی کند؛ برای نمونه، با تحلیل داده‌های از مجالس عزاداری در کشورهای مختلف، می‌توان الگوهای موفق را استخراج و برای رشد جهانی شیعه به کار گرفت.

 

در نهایت، بیان رهبر انقلاب را می‌توان فراخوانی به گذار از رویکرد صرفاً هنری به یک نگرش علمی و متعهدانه دانست. پژوهش نه تنها تهدیدی برای سنت مداحی نیست، بلکه شرط بقا، اصالت و تأثیرگذاری آن است. با بهره‌گیری از ابزارهای نوین مانند هوش مصنوعی و تحلیل‌های وب، می‌توان این حوزه را به سطحی رساند که نه تنها احساسات را برانگیزد، بلکه فکر و فرهنگ جامعه را نیز غنی سازد. این تحول، مداحی را به عنوان یک پایگاه تمدنی برای مقاومت ملی و اسلامی تثبیت می‌کند و تضمین‌کننده حفظ میراث شیعه در برابر چالش‌های عصر دیجیتال خواهد بود.

 

پژوهش در حوزه مداحی می‌تواند قوام‌بخش محتوا، البته بخش به فرم، الهام‌بخش در رشد و شکوفایی جامعه شیعی، بصیرت افزا در مقابل دشمن، روح بخش و امید افزا در مقابل حملات مأیوس کننده دشمن‌، تولید کننده ادبیات شیعه صالح و مصلح منتظر و تربیت کننده نسل نو با هویت اجتماعی دینی باشد که این امر مهم نیازمند تاسیس گروه های علمی مرتبط، ایجاد رشته و در صورت نیاز پژوهشکده ها و مجلات و نشریات مناسب است تا به تعمیق معرفت دینی منجر شود.

 

نویسنده علیرضا استادیان خانی 

پژوهشگر‌ علوم انسانی اسلامی