کالبدشکافی مدل بومی سرمایه اجتماعی در اندیشه رهبر شهید

به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، دکتر محسن ردادی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در هم اندیشی علمی میراث اجتماعی و تمدنی رهبر شهید(ره) که در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزاری شد، به تبیین موضوع «مکانیسم‌های تولید سرمایه اجتماعی در اندیشه شهید خامنه‌ای(ره)» پرداخت.

 

وی با کالبدشکافی لایه‌های نظری این مبحث، به مقایسه تفاوت‌های ساختاری و ماهوی الگوی بومی سرمایه اجتماعی در اندیشه قائد شهید با نظریه‌های کلاسیک و غربی اندیشمندانی چون بوردیو، کلمن و پاتنام پرداخت.

 

دکتر ردادی با تاکید بر ضرورت پرهیز از دو آسیب «تقلیل‌گرایی اخلاقی» و «مصادره به مطلوب نظریه‌های غربی» در تبیین اندیشه‌های رهبر شهید اظهار داشت: رهبر انقلاب در طول سه دهه زمان زعامت خود اگرچه به صورت خاص از اصطلاح سرمایه اجتماعی استفاده نکردند، اما دغدغه سیاسی جدی نسبت به عناصر و مؤلفه‌های آن نظیر همبستگی، وحدت، اعتماد، مواسات، عدالت و خدمت داشتند.

 

وی افزود: نباید در تبیین این مفهوم صرفاً به گزاره‌های اخلاقی مانند وفای به عهد بسنده کرد و از سوی دیگر، نباید با اقتباس چارت‌های نظری غربی، اندیشه ایشان را به نفع پاتنام و کلمن مصادره نمود؛ بلکه باید بر اساس مفاهیم بومی، نظریه مستقل ایشان را کشف کرد.

 

 

دکتر ردادی با تعریف مفهوم رایج سرمایه اجتماعی به عنوان روابط تسهیل‌کننده امور اجتماعی و تشبیه آن به «روغن چرخ‌دنده‌های جامعه»، دیدگاه‌های اندیشمندان برجسته غرب را مرور کرد و گفت: در نگاه بوردیو، سرمایه اجتماعی متکی بر شبکه متراکم فردی در میدان است؛ کلمن آن را به مثابه برگه‌های تعهد متقابل و مدیون‌سازی می‌بیند و پاتنام نیز آن را متکی بر سه عنصر هنجارها، اعتماد و شبکه‌ها می‌داند. همه این الگوها، سرمایه اجتماعی را به مثابه یک «کالا و استاک» می‌بینند که قابلیت انباشت و ذخیره‌سازی در انبار را دارد.

 

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تبیین دو ایراد ساختاری این نظریه‌ها در مقایسه با منظومه فکری رهبر شهید تصریح کرد: ایراد اول این است که در اندیشه رهبر شهید، سرمایه اجتماعی یک کالا نیست، بلکه یک «جریان، مکانیسم و ظرفیت پویا» است که مدام نو به نو ساخته می‌شود.

 

وی افزود: ایراد دوم این است که الگوهای غربی صرفاً به لایه افقی روابط میان مردم می‌پردازند، در حالی که برای نظام و سیاست‌گذاری در جمهوری اسلامی، ما بیش از هر چیز به «سرمایه اجتماعی عمودی» یعنی تقویت رابطه متقابل اعتماد میان مردم و حاکمیت نیاز داریم.

 

 

این پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی با تشریح مدل بومی سرمایه اجتماعی در اندیشه رهبر شهید، اظهار داشت: این الگو بر سه لایه اصلی شامل «بنیاد هستی‌شناختی»، «مکانیسم افقی» و «مکانیسم عمودی» استوار است.

 

وی در تبیین نخستین لایه، «هویت مشترک» را پایه سرمایه اجتماعی دانست و گفت: در این الگو، برخلاف نظریه‌های غربی که اعتماد را حاصل تعاملات روزمره می‌دانند، سرمایه اجتماعی بر هویت مشترک دینی و ملی استوار است و تعلق به جامعه اسلامی و ایرانی، بنیان اولیه شکل‌گیری اعتماد اجتماعی محسوب می‌شود.

 

دکتر ردادی، «روابط افقی میان مردم» را دومین لایه این مدل معرفی کرد و افزود: مؤلفه‌هایی همچون مواسات، اخوت اسلامی، ایثار و تعاون، مهم‌ترین سازوکارهای بومی برای تقویت اعتماد و همبستگی میان آحاد جامعه به شمار می‌روند.

 

دکتر ردادی همچنین «رابطه مردم و حاکمیت» را سومین لایه این الگو عنوان کرد و تصریح کرد: در این سطح، عدالت‌خواهی، خدمت‌گزاری و پایبندی مسئولان به ارزش‌های اخلاقی، نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش اعتماد عمومی و تقویت سرمایه اجتماعی دارد.

 

این پژوهشگر در ادامه با اشاره به «مکانیسم تخریب سرمایه اجتماعی» در اندیشه رهبر شهید، تأکید کرد: بی‌عدالتی، فساد، فاصله گرفتن از ساده‌زیستی و بی‌صداقتی کارگزاران از مهم‌ترین عواملی هستند که می‌توانند سرمایه اجتماعی را تضعیف کرده و اعتماد عمومی را کاهش دهند.

 

 

عضو هیئت علمی پژوهشگاه در تبیین غایت و خروجی سرمایه اجتماعی بومی ابراز داشت: در نظریه پاتنام، خروجی نهایی سرمایه اجتماعی «توسعه اقتصادی» است؛ اما در اندیشه رهبر شهید، خروجی در دو مؤلفه کلیدی تعریف می‌شود: نخست، «مقاومت جمعی در برابر تهدید خارجی» که نظام را در برابر تهاجم دشمنان آسیب‌ناپذیر می‌کند؛ چرا که حضور همزمان و عینی مردم در میدان، ارزش افزوده‌ای فراتر از موضع‌گیری‌های فردی دارد.

 

وی دومین خروجی را «ابتکار کنش جمعی» نامید و تبیین کرد: سرمایه اجتماعی میدان عمل را توسعه می‌دهد و اقداماتی را که در حالت عادی غیرممکن است، ممکن می‌سازد؛ در حالی که نبود آن، میدان عمل حاکمیت را به شدت تنگ و محدود خواهد کرد.

 

دکتر ردادی در جمع‌بندی و مقایسه پایانی دو الگو متذکر شد: در الگوی کلاسیک غربی، راهکار افزایش سرمایه اجتماعی، شبکه‌سازی ساختاری و سازماندهی سمن‌ها به عنوان ژنراتورهای تولید سرمایه است؛ رویکردی که در دولت‌های گذشته مانند دولت اصلاحات نیز با تأسیس سمن‌ها در وزارت کشور دنبال شد.

 

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان سخنان خود تصریح کرد: اما در دلالت سیاسی اندیشه رهبر شهید(ره)، موتور تولید سرمایه اجتماعی، سازماندهی گروه‌های دستوری نیست؛ بلکه راهکار اصلی در «تقویت هویت جمعی، حس تعلق به امت اسلامی و وطن، و افزایش خدمت‌رسانی صادقانه کارگزاران به مردم» نهفته است.