الهیات خانواده، مسیر کمال و ضرورت ازدواج از منظر قرآن است
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، معصومه اسماعیلی مدیر گروه معارف دانشکده هدی و مدیر گروه فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی، در نشست تخصصی «بازخوانی سبک زندگی از فردگرایی تا خانوادهمحوری» که همزمان با هفته جمعیت و با همکاری کمیته بانوان قرارگاه بلاغ مبین در سالن شهید دهقانی خبرگزاری رسا برگزار شد، با تأکید بر اهمیت الهیات ارزش در مسئله خانواده، گفت: خانواده را باید از منظر الهیات ارزششناختی بررسی کرد؛ چراکه مبانی و آموزههای دینی و اخلاقی، نقش تعیینکنندهای در سرنوشت خانواده دارند.
وی با بیان اینکه الهیات خانواده ابعاد مختلفی از جمله معرفتی، فرجامشناختی، خداشناختی و انسانشناختی دارد، افزود: مهمترین بُعد در این حوزه، بُعد ارزششناختی است؛ زیرا خانواده نهاد ارزشساز جامعه محسوب میشود و هرگاه از الهیات خانواده سخن میگوییم، در واقع از الهیات ارزششناختی خانواده سخن گفتهایم.
اسماعیلی با اشاره به تغییرات اجتماعی و تعریف جدید خانواده در روزگار معاصر تصریح کرد: خانواده دیگر صرفاً یک اجتماع کوچک درون جامعه نیست، بلکه در شرایط کنونی به عنوان کانونی اثرگذار در شکلدهی به رفتار اجتماعی، ساخت زیرساختهای فرهنگی و انتقال اخلاق و دین ایفای نقش میکند.
وی با اشاره به حضور پررنگ خانوادهها در عرصه اجتماع اظهار داشت: آنچه امروز در خیابانها و فضای عمومی دیده میشود، نشان میدهد خانواده به خط مقدم میدان اجتماعی تبدیل شده و در شکلدهی به مقاومت، پویایی اجتماعی و انتقال ارزشها نقشآفرینی میکند.
مدیر گروه فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی همچنین با اشاره به قانون جمعیت بیان کرد: از منظر الهیات ارزش، باید به قانون جمعیت نیز به عنوان قانونی ارزشآفرین نگاه کرد، نه صرفاً ابزاری برای افزایش عددی جمعیت. خانواده در این نگاه، تنها تولیدکننده جمعیت نیست، بلکه ارزش تولید میکند و اخلاق، دین و هویت را در جامعه گسترش میدهد.
نقش مادری در نگاه اسلام و قرآن
اسماعیلی در ادامه با تأکید بر ریشهدار بودن الهیات ارزش در قرآن کریم گفت: اگر آیات قرآن را دقیق بررسی کنیم، میبینیم که همه نقشهای خانوادگی در آن مورد توجه قرار گرفته است؛ از نقش مادری در داستان مادر حضرت موسی(ع) گرفته تا نقش پدری در ماجرای شعیب و دخترانش، و نیز نقش همسری در نمونههایی همچون حضرت خدیجه(س)، همسر نوح، همسر لوط و همسران حضرت ابراهیم(ع).
وی افزود: قرآن کریم حتی نقشهای مختلف درون خانواده مانند دختری، پسری، برادری و خواهری را نیز مورد توجه قرار داده است؛ برای نمونه، دختران شعیب به عنوان الگوی نقش دختری و داستان حضرت موسی و هارون به عنوان نمونهای از نقش برادری در قرآن مطرح شدهاند.
اسماعیلی با اشاره به جایگاه فرزندآوری و شادباشهای قرآنی گفت: قرآن کریم در موارد متعددی با بشارت و تبریک نسبت به تولد فرزند یا تحقق نقشهای خانوادگی، ارزش خانواده را برجسته کرده است؛ از جمله در ماجرای حضرت مریم(س)، حضرت عیسی(ع)، حضرت زکریا(ع) و حضرت ابراهیم(ع).
وی ادامه داد: در کنار ترویج و تثبیت ارزشهای خانوادگی، قرآن کریم نسبت به روابط خارج از چارچوب خانواده نیز موضعی روشن دارد و آنها را نفی و سرکوب میکند؛ چنانکه در داستان قوم لوط و ماجرای حضرت یوسف(ع) و زلیخا، مرزهای اخلاقی و خانوادگی با صراحت بیان شده است.
نقشها و تعاملات درون خانواده
معصومه اسماعیلی، مدیر گروه معارف دانشکده هدی و مدیر گروه فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی، در ادامه نشست تخصصی «بازخوانی سبک زندگی از فردگرایی تا خانوادهمحوری» بر نقش حیاتی خانواده در شکوفایی ارزشها و رسیدن به کمال تأکید کرد و گفت: «قرآن کریم، خانواده را نهادی ارزشساز و بستری برای پمپاژ ارزشها معرفی میکند که مسیر رسیدن به سبک زندگی اسلامی را هموار میسازد.»
وی با بیان اینکه نقشها و تعاملات درون خانواده، تمرینگاهی برای کسب ارزشهای فردی و اجتماعی است، افزود: «فرد در خانواده اصلی خود، نقشهایی چون فرزند را تمرین میکند و از این طریق ادب، مقاومت، صبر و تعامل سازنده را میآموزد. این آموختهها سپس در خانوادهای که خود تشکیل میدهد، گسترش یافته و به کار گرفته میشود.»
اسماعیلی با اشاره به پیامدهای فردگرایی در عصر حاضر، خاطرنشان کرد: «فردگرایی، فرد را بدون آمادگی و تمرین کافی، به عرصه اجتماع و ازدواج پرتاب میکند. این عدم تمرین منجر به انتقال آسیبها و اشکالات تعاملی به بدنه جامعه و حتی تبدیل ارزشها به ضد ارزشها میشود.»
وی ادامه داد: «در خانوادهای که فرد خود تشکیل میدهد، دایره نقشها گستردهتر میشود؛ از نقش پدری، همسری و پدربزرگی گرفته تا مادری و مادربزرگی. هر یک از این نقشها، نیازمند سطوح متفاوتی از صبر، ارتباط و تعاون است که فرد باید آن را تجربه کند.»
مدیر گروه فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی هشدار داد: «افرادی که این سطوح تعاملی را قبل از ازدواج تجربه نکردهاند، معمولاً در جامعه نظم اجتماعی را بر هم میزنند؛ یا با عزلت گزینی مواجه میشوند یا با عدم درک صحیح مسائل، ارزشها را به ضد ارزش تبدیل میکنند.»
ازدواج؛ زیرساخت کمال و ارزشگذاری قرآنی
اسماعیلی در بخش دیگری از سخنان خود به بحث «مسیر و فرجام ارزش» در الهیات خانواده پرداخت و گفت: «ازدواج در اسلام، مسیری برای استکمال و رسیدن به کمال نهایی تعریف شده است. خداوند متعال، انسان را اینگونه آفریده که برای رسیدن به کمال، نیازمند ازدواج و تشکیل خانواده است.»
وی تأکید کرد: «فرد مجرد، کمال لازم برای طی صحیح مسیر تکامل را ندارد، چرا که ازدواج به عنوان یک زیرساخت اساسی در ریلگذاری الهی برای رسیدن به کمال، نقش محوری ایفا میکند.»
تورم یا انحراف ارزشی؛ عامل سختی ازدواج؟
اسماعیلی در پایان، به بحث «قیاس ارزشها» پرداخت و سؤالی را مطرح کرد: «آیا سختیهای امروز ازدواج، تنها ناشی از عواملی چون تورم است، یا ریشه در انحراف در مسیر ارزشها دارد؟»
وی در پاسخ به این پرسش، اظهار داشت: «مقایسه ازدواج در گذشته و حال نشان میدهد که انتظارات و هزینهها به طور چشمگیری افزایش یافته است. اگرچه تورم نقش دارد، اما به نظر میرسد انحراف در اولویتبندی ارزشها، عامل اصلی این سختیهاست؛ چرا که انتظارات از جهاز، مسکن و سایر ملزومات زندگی، از حد یک نیاز اولیه فراتر رفته و به سمت تجملگرایی سوق یافته است.»