«قول سدید» راهکار قرآنی برای امانتداری در نقل خبر و دوری از تحریف
حجت الاسلام علی مخدوم عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، با اشاره به اهمیت زبان و پیام در ارتباطات اجتماعی و سیاسی، گفت: راهکار عملی برای تولید محتوای تأثیرگذار و اخلاقی، تمسک به آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِیدًا» (احزاب، ۷۰) است که بر «قول سدید» به معنای گفتاری استوار، محکم و بدون ابهام تأکید دارد.
حجتالاسلام علی مخدوم در بیان این که برای تأثیرگذاری پیامها در فرهنگهای مختلف، گاهی از آرایه های مختلف ادبی استفاده می شود و به عنوان نمونه طنزیکی از موارد مورد استفاده است، اظهار داشت: استفاده از طنز میتواند بر پیشفرضهای فرهنگی اثر بگذارد، اما آنچه به عنوان یک اصل اساسی در اخلاق ارتباطی مطرح است، توجه به «قول سدید» است، و نباید قالب و آرایه ادبی و کلامی استحکام پیام را مختل کند.
وی، تأکید کرد: قول سدید، پیامی است که واژگان آن چنان انتخاب شده که هیچ ابهامی ندارد، استوار و مستدل است و جایی برای سوءتفسیر، سوءبرداشت، برداشت کنایی یا مبهم باقی نمیگذارد. وقتی از قول سدید صحبت میکنیم، یعنی گزارهای که از نظر استناد، دقت واژگان و جامعیت چنان محکم است که راه را برای هرگونه تحریف، تفسیر نادرست و گمانهزنی باطل میبندد.
وی در ادامه به نمونههایی از پیامهای دوپهلو در فضای سیاسی اشاره کرد و گفت: گاهی سیاستمداران - چه در جبهه خودی و چه در جبهه دشمن – سخنان و یا در فضای مجازی توییتهایی دوپهلو منتشر میکنند.
توجه کنید که همیشه سخن دارای ایهام و کنایه مخالف با قول سدید نیست. مثلا بسیاری از سرمایه ادبی فارسی مدیون کیفیت لطیف مجازگویی و تلمیحات ایهامگویی امثال جناب حافظ و جناب صائب تبریزی است. و در دنیای پیچیده سخنان سیاسی، ممکن است این ابهام عمدی باشد؛ به عنوان نمونه فرمانده نیروی هوافضای سپاه، سردار موسوی عزیز، به تازگی پیام دادند: «اگر دشمن دست از پا خطا کند، ما هر جا شما(مردم) بگویید خواهیم زد». این جمله در بستر ایهام و رمزگونه بودن خود ، هم برای شنونده مردمی شیرین و دلگرم کننده است و هم ابهامی در دل دشمن ایجاد کند و گوینده توجه به این ابهام و ایهام دارد. و یا در سخنان دشمن مثلا: ترامپ نیز گاهی با آگاهی از ابهامات و تاثیر آن، توییت میزند تا اهدافی مانند ایجاد تفرقه یا دلهره را دنبال کند.
ویژگیهای هفتگانه «قول سدید»
حجتالاسلام مخدوم با تأکید بر این که برای تنظیم «حرف درست» و «پیام درست» باید به هفت ویژگی قول سدید توجه کرد، به تبیین این ویژگیها پرداخت:
۱. صحت: قول باید مستند و درست باشد. ایشان به آیه «فَتَبَیَّنُوا» اشاره کرد که توصیه میکند خبر رسیده از فرد غیرقابل اعتماد بررسی شود.
۲. کمال: یعنی از حذف جنبههای مهم اطلاعات پرهیز شود. حذف عمدی بخشهای کلیدی، نوعی خلط حق و باطل است چنانکه قرآن میفرماید: «وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ».
۳. شفافیت: پیام باید واضح باشد و ابهام کمی داشته باشد.
عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ با استناد به روایت امام صادق (ع) که «لَیْسَ مِنَّا مَنْ غَشَّ مُسْلِمًا» فرمود، افزود: پنهان کردن عیب خبر یا پیام، مصداق غش و فریب است.
۴. زمینه و بافتار مناسب: باید جمله و خبر متناسب با موقعیت و درک مخاطب تنظیم شود.
۵. زمانبندی: در ارتباطات میانفردی و رسانهای، زمان انتشار پیام بسیار مهم است.
وی یادآور شد: گاهی برخی مسئولان زمان مناسب را در نظر نمیگیرند و به پیام و جایگاه خود آسیب میزنند.
۶. نیت: اگر مخاطب بداند که گوینده با نیتی خاص (مثل فروش فوری کالا) خبر را بیان میکند، حتی اگر خبر دروغ نباشد، اعتماد خود را از دست میدهد. بنابراین شفافیت نیت ضروری است.
۷. مصونیت از آسیب: یعنی گزاره یا خبر نباید به منافع یک مسلمان یا جبهه حق ضرر بزند.