هماندیشی علمی قانونگذار حکیم" دین، قانون و عقلانیت" در مرکز تحقیقات اسلامی مجلس برگزار شد
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، هماندیشی علمی قانونگذار حکیم" دین، قانون و عقلانیت" به مناسبت اربعین شهادت دکتر علی لاریجانی، ریاست سه دوره قوه مقننه و بنیانگذار مرکز تحقیقات اسلامی مجلس نشست هم اندیشی علمی دین، قانون و عقلانیت را با حضور جمعی از اساتید برجسته حوزه و دانشگاه برگزار شد.
اجرای قانونگذاری مبتنی بر عقلانیت و عدالت، نیازمند وجود قانونگذارانی حکیم است
حجتالاسلام والمسلمین علی نهاوندی رئیس مرکز تحقیقات مجلس در این هم اندیشی با تأکید بر اهمیت قانونمداری در حکمرانی گفت: اجرای قانونگذاری مبتنی بر عقلانیت و عدالت، نیازمند وجود قانونگذارانی حکیم است.
حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی خاطرنشان کرد: آثار دکتر لاریجانی با نگاه فلسفه سیاسی و با محوریت قانونگذاری این ظرفیت را دارد که به عنوان یک ترم تحصیلی در دانشگاهها در امتداد جریان حکمرانی از منظر قانونگذار حکیم ارائه شود.
وی با اشاره به اینکه قانونگذاری توام با عدالت و عقلانیت، نیاز به قانونگذار حکیم است، گفت: قانونگذار حکیم است که مبتنی بر عقلانیت و چارچوب عدالت و فلسفه سیاسی اسلام می تواند به یک قانون راهبردی و تاثیرگذار بپردازد.
حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی یادآورشد: مرکز تحقیقات مجلس که به همت شهید لاریجانی تاسیس شده، با ترویج این مفاهیم، گامی مؤثر در جهت تقویت فرهنگ قانونمداری و عقلانیت در جامعه برداشته است.
وی، ضمن تبریک میلاد با سعادت حضرت ثامنالائمه (ع) با اشاره به روایتی از آن حضرت عقل و عقلانیت را معجزه و میراث ارزشمند دوران ایشان دانست و گفت: اگر ما بخواهیم در منطومه اندیشه حضرت امام رضا (ع) تفقه داشته باشیم، مساله عقلانیت یک بعد بسیار جدی درعرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی، قانونگذاری و بین المللی است.
وی ادامه داد: امروزه برخی از چالش به دلیل خروج از مسیر عقلانیت است.
رئیس مرکز تحقیقات مجلس با اشاره به کتاب «عقل و سکون در حکمرانی» که حاصل تدوین نظرات بدیع شهید لاریجانی است، خاطرنشان کرد: ایشان نسبت به نظام حکمرانی توجه ویژه داشته وبر این باور بودند تا حکمرانی به یک نظریه فلسفی و عقلانیت کابردی مبتنی نباشد ثبات پیدا نمیکند و دچار آسیب خواهیم شد.
حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی خاطرنشان کرد: از همین منظر، دکتر لاریجانی سراغ فلسفه ابن سینا رفتند چرا که در اندیشه سیاسی ابن سینا در مدینه فاضله باید رئیس اول و حکیم، حکمرانی را برعهده بگیرد و این اقدام را یک امر مبتنی بر خرد عملی و فضیلت اخلاقی می دانستند.
وی گفت: ابن سینا در فلسفه سیاسی خود، برای یک عقلانیت امتداد یافته در حوزه حکمرانی بر چهار عنصر عقلانیت، اخلاق، عدالت و قانونمندی تاکید دارند و بیش از هر چیز بر مساله قانون تاکید کردند و نبود آن را باعث بی برنامه ای، خودکامگی و اختلال در امور می دانستند.
حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی در ادامه با اشاره به فصل سوم کتاب عقل و سکون در حکمرانی از منظر دکتر لاریجانی گفت: ایشان استناد به دیدگاههای تفسیری علامه طباطبایی بر این باور است که دین نه تنها با عقلانیت ناسازگاری نیست بلکه چارچوب جامعه دینی را می توان از منظومه اندیشه دینی دنبال کرد.
وی ادامه داد: دکتر لاریجانی در فصل چهارم کتاب، شهید مطهری را نماد مبارزه با سکون و تجر معرفی کردند.
حجتالاسلام و المسلمین دکتر نهاوندی با تبیین نقشهای مهم شهید دکتر علی لاریجانی در عرصههای سیاست و هنر، افزود: شهید لاریجانی به عنوان مدیری مدبر و متخصص، همواره بر نشر فرهنگ عقلانیت تأکید داشتند.
ایشان که با الهام از توصیههای شهید مطهری عرصه فعالیت خود را در صدا و سیما آغاز کردند، نقش بسزایی در گسترش این فرهنگ ایفا نمودند. از جمله دستاوردهای مهم دوران ریاست ایشان بر صدا و سیما میتوان به تولید سریالهای موفق، توسعه شبکههای تلویزیونی و تأسیس مرکز پژوهشهای اسلامی اشاره کرد.
دکتر لاریجانی یک فیلسوف سیاستمدار بود
حجتالاسلام والمسلمین احمد مبلغی عضو محترم مجلس خبرگان رهبری در این مراسم با طرح این سوال که آیا دکتر لاریجانی یک فیلسوف سیاستمدار بود یا سیاستمدار فیلسوف؟، گفت: از آنجا که ایفای نقش، ساماندهی و فعالیتهای سیاسی و اجتماعی ایشان از خاستگاه و بر اساس فسلفه بود، باید ایشان را یک فیلسوف سیاستمدار دانست.
وی با ذکر عباراتی از فلسفه ابن سینا در شفا و مرحوم علامه طباطبایی ادامه داد: ، اندیشه و افکار شهید لاریجانی به دلیل آن خاستگاه فلسفه اجتماعی سیاسی، به دو فیلسوف برجسته دنیای اسلام یعنی بوعلی سینا و علامه طباطبایی وصل بودند.
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی خاطرنشان کرد: دکتر لاریجانی تجلیگاه فضائلی مانند خردورزی، قانونمداری، اخلاق مداری، فرهنگ مداری، عدالت گرایی و فقه گرایی بود، عقلانیت ایشان نیز در جهت تجمیع و شکوفاسازی این اوصاف بود تا اخلاق، فرهنگ و قانون را در مسیر عدالت توصیف و فعال کند.
عضو مجلس خبرگان رهبری گفت: دکتر لاریجانی پذیرش همه نیروهای درون نظام را در ذهنیت خود هضم کرده بود و ضمن پایبندی اسلام، نظام وامر ولایت فقیه و در عین تعبد و تبعیت و اعتقاد به نظام و ولایت فقیه، نگاه توازن گرا و توسعه داشت، به خط قرمزها معتقد بود و هیچ گاه جملهای که خدشه ای به نظام وارد کند و یا اقدامی که بر مبنای وحدت نباشد را از وی شاهد نبودیم.
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی، اعتقاد به نهاد سازی در قانونگذاری از جمله تاسیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس و تکیه بر نخبه گرایی در قانون را از خصوصیات عقلانیت تقنینی دکتر لاریجانی ذکر کرد.
وی با یادآوری جایگاه اخلاقی و تعهدی شهید لاریجانی، خاطرنشان کرد: شهید لاریجانی به عنوان چهرهای متعهد و اخلاقمدار، همواره بر اهمیت «عقلانیت واقعگرا» تأکید داشتند. ایشان معتقد بودند که دوری از عقلانیتِ مبتنی بر تفکرات عمیق فلسفی (همچون دیدگاههای حکیمانه علامه طباطبایی و ابنسینا) و تکیه صرف بر احساسات، منجر به تفرقه میشود؛ وضعیتی که مردم را در تقابل با یکدیگر قرار میدهد. از سوی دیگر، شهید لاریجانی همواره پیوند عمیق و عاشقانهای با ولایت فقیه داشتند و در سختترین شرایط نیز با حفظ تواضع و بندگی، وفاداری خود به این اصل را به وضوح ابراز میکردند.
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به رویداد تاریخی «جنگ رمضان»، آن را نبردی بیسابقه توصیف کرد که دشمن قصد داشت در عرض سه روز، طومار نظام جمهوری اسلامی را درهم پیچیده و ایران را تجزیه کند. اما با شکست این توطئه شوم، افقی روشن و امیدبخش گشوده شد و ظرفیتهای عظیمی برای پیشرفت و استقامت ایران اسلامی نمایان گردید.
وی در پایان با تأکید بر نقش مهم روحانیت و حوزه علمیه در جامعه، افزود: اگرچه روحانیت همواره از اعتماد و رابطه ویژهای با مردم برخوردار بوده است، اما تقویت و تداوم این پیوند برای عبور از چالشهای پیشرو ضروری است. امروز نیازمند ایستادگی و خدمتگزاری همه نهادهای دولتی و مسئولین در کنار مردم هستیم. خوشبختانه، رهبر معظم انقلاب اسلامی، با تداوم همان راهبرد متعهدانه، امیدبخش و مبتنی بر اصول انقلاب، مسیر پیش رو را با قوت ادامه میدهند.
شهید لاریجانی ترکیبی نادر از آشنایی عمیق با لایههای فرهنگی، مدیریت کمنظیر، دانش گسترده و حلم و بردباری بود
همچنین حجتالاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، با تأکید بر نقش محوری «مرکز تحقیقات اسلامی» به عنوان یکی از ارکان تأثیرگذار و ضروری نظام اسلامی، بر ضرورت شکلگیری وحدت در عرصه فرهنگ تأکید کرد.
حجتالاسلام والمسلمین پارسانیا با اشاره به ماهیت رشد و تکامل فرهنگی، بیان داشت: در هر فرهنگی، علیرغم وجود تنوع و کثرت، دستیابی به نوعی انسجام و وحدت درونی امری اجتنابناپذیر است. همانطور که در فرآیند رشد طبیعی، تقسیمبندیها بیشتر میشود، در عرصه اجتماعی و فرهنگی نیز همین پدیده رخ میدهد؛ اما خطر اصلی زمانی است که این کثرت منجر به غفلت اجزا از یکدیگر و عدم شناخت نقش متقابل هر بخش شود.
وی با اشاره به لایههای عمیق فرهنگی، افزود: فرهنگ اسلامی بر پایه وحدت استوار است، در حالی که کثرتگرایی افراطی میتواند به گسستگی و از خود بیگانگی اجزا منجر گردد. لایههای معرفتی و فقهی، به عنوان ستونهای عمیق این فرهنگ، نیازمند درکی دقیق از چگونگی تعامل سازنده با یکدیگر هستند.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشریح چالشهای اجرایی فقه، خاطرنشان کرد: فقه زمانی که به مصادیق جزئی و اجرایی تبدیل میشوند، ممکن است با تزاحم و تعارض مواجه شوند. بنابراین، اجرای صحیح فقه نیازمند یک ساختار تخصصی و هماهنگ است. تغییر در مباحث کلامی مستقیماً بر حوزه فقه تأثیر میگذارد و بازخوانی هویت فقه با رویکردهای جدید فلسفی، نیازمند حضور متفکرانی است که توانایی تحلیل و تلفیق این لایههای پیچیده را داشته باشند.
حجتالاسلام و المسلمین پارسانیا در بخش دیگری از صحبتهای خود، با اشاره به شخصیت و اندیشههای شهید علی لاریجانی، وی را الگویی از چنین متفکرانی دانست و گفت: شهید لاریجانی از جمله اندیشمندانی بود که ترکیبی نادر از آشنایی عمیق با لایههای فرهنگی، مدیریت کمنظیر، دانش گسترده و حلم و بردباری را در شخصیت خود گرد آورده بود.
وی با تأکید بر جایگاه عقل در فرهنگ اسلامی افزود: وحدت در فرهنگ اسلامی ریشه در عقل و حس دارد و از درون میجوشد؛ بدون تکیه بر عقل، آن جوشش درونی و انسجام معنوی شکل نمیگیرد. منزلت عقل در اندیشه اسلامی بسیار بالا است و یکی از محورهای اصلی آثار شهید لاریجانی، تأکید بر جایگاه عقل در جهان معاصر، توجه به نقطه قوت فلسفه اسلامی و آسیبشناسی فلسفههای غرب، و تلاش برای تعمیم حکمت اسلامی به حوزههای سیاست، حکمرانی و زندگی روزمره بوده است.
شهید لاریجانی ریشه اصلی اختلال در حکمرانی را فلسفی می دانست
حجت الاسلام و المسلمین دکتر نجف لکزایی رئیس شورای علمی گروه حکمرانی و مدیریت مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به اهمیت بازتعریف مبانی حکمرانی در جمهوری اسلامی ایران، بر لزوم عبور از سطح ظاهری مسائل و رجوع به عمق فلسفی آنها تأکید کرد.
وی در تحلیل وضعیت موجود حکمرانی، کتاب «عقل و سکون در حکمرانی» اثر شهید لاریجانی را مرجعی مهم دانست و در تشریح دیدگاههای مطرحشده در این کتاب اظهار داشت: حکمرانی در تعریف جامع، ترکیبی پویا از آداب، سنن جامعه و تعامل سازنده میان نهادهای مدنی و حکومت است که هدف غایی آن بهبود کیفیت زیست اجتماعی مردم است.
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی، افزود: قوانین اسلامی بر ارزشهایی مانند عدالت تأکید دارند، اما مفهومی شفاف از "عدالت اجتماعی" و جایگاه آن در توسعه کشور ترسیم نشده است.
رئیس شورای علمی گروه حکمرانی و مدیریت مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با یادآوری سخنان رهبر شهید انقلاب اسلامی، خاطرنشان کرد: رهبر شهید انقلاب بارها بر ضرورت "عدالتپژوهی" و تأسیس رشتههای دانشگاهی مرتبط با آن تأکید داشتند. متأسفانه با وجود گذشت زمان، این درخواست بهصورت گسترده محقق نشده و عملاً تنها در دانشگاه امام باقر مورد توجه جدی قرار گرفته است.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی در بخش دیگری از صحبتهای خود به بررسی علل بروز اختلالات در حکمرانی پرداخت و سه دیدگاه رایج در این زمینه را برشمرد، یکی دیدگاه الهیاتی(که اختلالات را ناشی از عدم امتدادیافتن اصولی چون توحید و عدل در عرصه عمل میداند)، دوم دیدگاه فقهی(که چالشها را ریشه در مسائل و اجتهادات فقهی میپندارد) و دیدگاه علمی که حکمرانی را فاقد پشتوانه علمی و نظری دقیق میداند.
وی با اشاره به دیدگاه شهید لاریجانی، راهکار اصلی را متفاوت دانست و گفت: شهید لاریجانی معتقد است ریشه اصلی این اختلالات، فلسفی است. به عبارت دیگر، حکمرانی ما به دلیل گسست از سنتهای عمیق فلسفی، دچار بحران هویت شده است.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تأکید بر این نکته که حل مسئله حکمرانی نیازمند بازگشت به فیلسوفان و حکمای بزرگ اسلامی است، افزود: مبانی فلسفه سیاسی در اندیشههای فیلسوفانی چون ابنسینا، شهید مرتضی مطهری و علامه سید محمدحسین طباطبایی بهطور دقیق تبیین شده است. این اندیشمندان چارچوبهایی ارائه دادهاند که میتواند پایههای نظری حکمرانی اسلامی را محکم کند.
شهید علی لاریجانی به عنوان یک انسان حلیم و متین، متن قانون را از حاشیهها جدا میکردند
دکتر محمود حکمتنیا، با تأکید بر ضرورت بازگشت به ریشههای فلسفی در تدوین قوانین، بر لزوم تبیین «فلسفه قانونگذاری» به عنوان پیششرطی لازم اما ناکافی برای قانونمداری صحیح تأکید کرد.
وی با اشاره به رویکرد شهید علی لاریجانی در این حوزه، قانونگذاری مدبرانه را فرآیندی چهارلایه شامل «فلسفه، اهداف، پیامدها و خلاقیتهای قانونی» دانست.
حکمتنیا با اشاره به نقش محوری مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در انتخاب رویکردهای نوین افزود: مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با بررسی قوانین کلیدی مانند قانون تجارت، رویکردی خلاقانه اتخاذ کرده است تا راهحلهای جدیدی برای مسائل پیچیده قانونگذاری ارائه دهد. این خلاقیت در حوزههای حساسی نظیر مسائل امنیتی، سیاسی و نظام بانکی، راهکارهای برونرفت از بنبستهای موجود را فراهم میسازد.
وی با تأکید بر ماهیت چندبعدی قانونگذاری خاطرنشان کرد: دستیابی به این نوع قانونگذاری خلاقانه، نیازمند سه رکن اساسی"فهم" عمیق از ماهیت مسئله، "هنر" در اعمال و اجرای راهکارها است.
حکمتنیا در پایان با یادآوری سیره عملی شهید لاریجانی افزود: شهید علی لاریجانی انسانی حلیم و متین بودند که همواره متن قانون را از حاشیهها جدا میکردند. اخلاق در قانونگذاری باعث میشود این فرآیند از حالت ذهنی و متکی بر فرد خارج شده و به یک فرآیند عینی، ساختاریافته و پایدار تبدیل شود که بدون اتکا به شخص خاص، به نفع جامعه و عدالت عمل کند.
تبدیل دیدگاههای مشهور فقهی به قوانین مصوب یکی از راهکارهای اصلی ارتقای نظام حقوقی کشور است
دکتر اسماعیل آقابابایی عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی نیز با بیان اینکه تبدیل دیدگاههای مشهور فقهی به قوانین مصوب یکی از راهکارهای اصلی ارتقای نظام حقوقی کشور است ، بر لزوم توجه به پیامدهای اجرایی قوانین و ارائه راهکارهای عملیاتی برای پیادهسازی احکام فقهی تأکید کرد.
وی با اشاره به محتوای کتاب خود، افزود: در این پژوهش به بررسی تفاوتهای بنیادین میان «اقرار مدنی» و «اقرار کیفری» پرداختهایم. یکی از نکات کلیدی که در این مسیر باید مد نظر قرار گیرد، توجه دقیق به پیامدهای قانونی و اجرایی هر حکم است تا از بروز چالشهای قضایی جلوگیری شود.
بابایی با تأکید بر نقش محوری مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در تولید علم کاربردی اظهار داشت: مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی بستر مناسبی برای نشان دادن کارآمدی فقه در عرصه عمل فراهم آورده است. ما در فرآیند تبدیل فقه به قانون، باید راهکارهای دقیق و عملیاتی را در نظر بگیریم تا نظرات فقهی به بهترین شکل ممکن در دستگاه قضا اجرا شوند.
این پژوهشگر حوزه و دانشگاه افزود: هدف نهایی ما، کاهش تنشهای قضایی و هدایت جامعه به سمت حل اختلافات از مسیرهای قانونی و عادلانه است.
در پایان این مراسم از کتاب دین و قانون از منظر قانونگذار حکیم که حاصل سخنرانی های دکتر لاریجانی در مرکز تحقیقات اسلامی مجلس است، رونمایی شد.