روضه های خانگی بر خلاف میل رضاخان در دوران استبداد رضاخانی اوج گرفت

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، پیش از ظهر امروز در نشست علمی «روضه خانگی، هسته مقاومت فرهنگی» که در دانشگاه باقرالعلوم(ع) برگزار شد، بر اهمیت مطالعات تاریخی درباره نقش این مجالس در حیات دینی جامعه ایران تأکید کرد و گفت: لازم است بررسی‌های دقیق تاریخی در خصوص روضه‌های خانگی، به‌ویژه در دوره پیش از مشروطه صورت گیرد، زیرا بسیاری از واقعیت‌های روزمره مردم در اسناد رسمی ثبت نشده و تنها در لابه‌لای وقایع دیگر قابل ردیابی است.

وی افزود: از پس از مشروطه، اطلاعات بیشتری در این زمینه در دست است که نیاز به تحلیل جامعه‌شناختی دارد. 

حجت الاسلام والمسلمین پارسانیا روضه را نه صرفاً یک آیین سنتی بلکه شکلی از «منسک جمعی» دانست و توضیح داد: اجتماع در روضه، یک منسک دینی است که هویت جمعی را بازسازی و عواطف مذهبی را در قالب حضور اجتماعی سامان می‌دهد.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه زندگی بشر بدون مناسک ممکن نیست، تصریح کرد: حتی در زیست غیردینی نیز مناسک غیرالهی همچون المپیک یا جام جهانی شکل می‌گیرند که در آنها نوعی احساس هویت جمعی، اما غیرقدسی، پدید می‌آید. در مقابل، در مناسک الهی مانند حج و اربعین، خداوند در مرکز اجتماع قرار دارد و اجتماع انسانی به سوی معنا و یاد الهی جهت می‌گیرد.

وی افزود: در همه جوامع بشری، حتی در جوامع پیشامدرن، ورزش و مناسک جمعی وجود داشته، اما شکل مناسکی امروزِ ورزش با گونه‌های کهن آن متفاوت شده است. در مناسک غیردینی معاصر، خشونت و هیجان جمعی بروز می‌کند اما در اجتماعات دینی همچون مجالس روضه، صحنه‌هایی از ایثار و فداکاری پدید می‌آید و این ویژگی از ماهیت قدسی و جهت الهی چنین اجتماعاتی ناشی می‌شود. 

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی توضیح داد: شرکت‌کنندگان در مجالس روضه، نوعی «تقویت هویت جمعی مؤمنانه» را در خود تجربه می‌کنند؛ تجربه‌ای که در زیست فردی قابل دستیابی نیست. روایات متعددی وجود دارد که بر اهمیت اجتماع دینی تأکید دارند، تا آنجا که حتی اگر تعداد جماعت به ده نفر برسد، آثار و برکات ویژه‌ای در آن تجلی می‌یابد. 

وی درباره کارکردهای روضه‌های خانگی گفت: در این مجالس، صله‌رحم، ارتباطات انسانی، همدلی اجتماعی و روح جمعی دین‌ورزی تقویت می‌شود. هرچند امور روزمره نیز در این محافل جریان دارد، اما روضه بر همه آن‌ها سایه می‌افکند و معنای دینی را بر زیست خانوادگی و فردی غلبه می‌دهد. وقتی چنین سایه معنایی بر روابط اجتماعی و خانوادگی گسترده شود، ابعاد دیگر زندگی دنیوی در برابر آن رنگ می‌بازد و این خود کارکرد تربیتی و ایمانی این مجالس است. 

رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، سپس به سیر تاریخی تطور هیئت‌ها در دوران معاصر پرداخت و گفت: پس از مشروطه، شکل ویژه‌ای از تجمعات شهری تحت عناوین مقدس ائمه(ع) پدید آمد که بستر حرکت‌های اجتماعی، مانند قیام تنباکو، را فراهم ساخت. رضاخان نیز در آغاز کار خود با بهره‌گیری از نمادهای دینی پیش رفت، اما هنگامی که به قدرت رسید، دریافت که فرهنگ اصیل دینی با فرهنگ اقتدارگرای مدرن او در تضاد است، از همین رو با هویت دینی جامعه مقابله کرد. او با استفاده از پوشش مذهبی به قدرت رسید، اما بلافاصله پس از آن، مظاهر دینی را سرکوب نمود؛ تفاوت او با شاهان قاجار در همین نکته بود. 

حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا یادآور شد: در دوران رضاشاه، عزاداری برای امام حسین(ع) ممنوع شد، واقعه فاجعه‌بار مسجد گوهرشاد رخ داد و تکایا و حسینیه‌ها تعطیل گردید. در نتیجه مردم برای حفظ دین خود به برگزاری روضه در خانه‌ها پناه بردند. این پناهگاه خانگی صورت جدیدی از زیست جمعی مؤمنانه را رقم زد و در واقع بازتولید هویت دینی در دل خانه‌ها شکل گرفت. بسیاری از افراد برای حضور در روضه‌ها از پشت‌بام‌ها عبور می‌کردند تا مأموران حکومتی متوجه نشوند؛ این خود نوعی مقاومت فرهنگی و بازسازی وجدان دینی در خفا بود. 

وی ادامه داد: با ادامه این روند، پس از دوران رضاخان، روضه‌های خانگی رواج بیشتری یافتند؛ این مراسم‌ها از حالت شبانه و پنهان به شکل علنی‌تر و صبحگاهی درآمدند و با حضور گسترده‌تر زنان، کودکان و اهالی محله، به کانون‌های مهم فرهنگی و اجتماعی بدل شدند. در این مجلس‌ها علاوه بر ذکر مصائب اهل‌بیت(ع)، خدمات اجتماعی و کمک‌های مردمی نیز صورت می‌گرفت و نوعی پیوند عاطفی و شبکه‌سازی دینی در محلات شکل می‌گرفت. 

حجت الاسلام والمسلمین پارسانیا در تحلیل جامعه‌شناختی خود گفت: اوج باور و ایمان دینی در همان دوره مظلومیت پدید آمد، زیرا مردم خود را در رنج و فشار حکومت می‌دیدند و این رنج را بازتاب رنج امامان معصوم می‌دانستند. همان احساسی که امام زین‌العابدین(ع) پس از عاشورا در وجدان جامعه دینی ایجاد کرد، در جامعه ایرانیِ آن دوران نیز بازآفرینی شد. 

وی افزود: بن‌مایه جهاد و شهادت در متن عاشورا، هویت حماسی جامعه را زنده نگه داشت، تا آنجا که در سال‌های پایانی حکومت پهلوی، هیئت‌ها نقش پررنگی در بسیج مردمی برای انقلاب ایفا کردند. در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، هیئت‌ها به مراکز هدایت حرکت‌های انقلابی بدل شدند و پس از پیروزی انقلاب، در دهه دفاع مقدس نیز همین هیئت‌ها پایگاه جمع‌آوری کمک‌های مردمی برای جبهه‌ها بودند. 

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: پس از انقلاب، مناسک عمومی دین احیا شد، اما در کنار آن، روضه‌های خانگی همچنان قادرند نقش ویژه‌ای در تقویت هویت دینی جامعه داشته باشند؛ به‌ویژه در دوران رسانه‌های نو و تغییر سبک زندگی، این مجالس باید بار دیگر به عنوان کانون جوشش ایمان و همبستگی خانوادگی شناخته شوند. 

رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، توصیه کرد: جامعه و دین مسیر طبیعی خود را می‌رود، همان‌گونه که هیچ‌کس برنامه‌ریزی نکرده بود تا زیارت امام رضا(ع) به یکی از اصلی‌ترین جلوه‌های ایمان جمعی ملت ایران تبدیل شود، اما عشق مردم این مسیر را گشود، روضه‌های خانگی نیز خودجوش و برخاسته از عمق وجدان دینی‌اند. این محافل به‌مثابه نخستین هسته بروز ایمان در خانواده می‌توانند باشند.  

وی در پایان با تأکید بر اینکه عرصه مناسک دینی محل ظهور تفکر و ایمان است، گفت: نباید از گسترش حضور مداحان یا شکوفایی هیئت‌ها احساس خطر کرد؛ وظیفه اصلی عالمان و نخبگان، تعمیق مبانی معرفتی و صیانت از محتواست تا هیئت‌ها آلوده به نفوذ فکری بیگانه نشوند. دشمنان همواره تلاش کرده‌اند از درون شعائر مذهبی شکاف ایجاد کنند مانند رضاخان که با پوسته دینی سلطه خود را غالب کرد.