مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان مقدس حضرت معصومه(س):
رسانه امروز هم سنگر میسازد هم مدافع است / روایت گنجینههای ۸۵۰ ساله آستان حضرت معصومه
حجتالاسلام فتحاللهزاده با تأکید بر نقش جریانساز رسانهها در شرایط کنونی کشور، گفت: رسانه در عصر حاضر نقشی فراتر از «بیسنگری» دوران دفاع مقدس دارد و امروز هم سنگر میسازد و هم از حقیقت دفاع میکند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام فتحاللهزاده، مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها، در برنامه «بازدید ویژه خبرنگاران از آستان مقدس» که روز گذشته برگزار شد، با تأکید بر جایگاه راهبردی رسانه در شرایط امروز کشور، گفت: رسانه در دوران کنونی همان نقشی را ایفا میکند که رزمندگان «بیسنگر» در دوران دفاع مقدس داشتند؛ با این تفاوت که امروز رسانه هم سنگر میسازد و هم مدافع است.
وی در جمع فعالان رسانهای با اشاره به اهمیت جریانسازی رسانهها افزود: اگرچه تعداد فعالان حرفهای رسانه در کشور شاید به پنج یا شش هزار نفر هم نرسد، اما همین جمع محدود، موجساز و جریانآفرین هستند و بخش بزرگی از جامعه پشت سنگر این جریان رسانهای قرار دارد.
حجتالاسلام فتحاللهزاده با قدردانی از تلاشهای خالصانه اهالی رسانه تصریح کرد: قدردان زحمات شما هستیم، هرچند جبران واقعی این تلاشها تنها از عهده خدای متعال و اهلبیت علیهمالسلام برمیآید. امیدواریم حضرت معصومه(س) به حرمت علاقه ویژهای که به امام جواد(ع) داشتند، حاجات شما را برآورده و خدمات ارزشمندتان را جبران کنند.
سه اداره زیرمجموعه مدیریت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد
مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان مقدس حضرت معصومه(س) با تشریح ساختار این مدیریت گفت: این مجموعه شامل سه اداره «کتابخانه»، «موزه» و «مرکز اسناد» است که هرکدام مأموریت تخصصی خود را دنبال میکنند.
وی با اشاره به پیشینه تاریخی کتابخانه آستان اظهار داشت: کتابخانه آستان حضرت معصومه(س) بیش از ۸۵۴ سال سابقه دارد و بر اساس اسناد موجود، از کهنترین کتابخانههای مادر کشور به شمار میرود. وجود آثاری همچون تفسیر تاجالترجمه که در صفحه نخست آن وقف کتابخانه حرم حضرت معصومه(س) ثبت شده، سند تاریخی این قدمت است.
حجتالاسلام فتحاللهزاده ادامه داد: اگرچه شکل کتابخانهها در قرون گذشته با استانداردهای امروز متفاوت بوده، اما از سال ۱۳۳۱ شمسی با اهدای چند هزار جلد کتاب و مدیریت مرحوم سیدمحمدباقر متولیباشی، کتابخانه بهصورت رسمی و استاندارد ساماندهی شد و از آن زمان تاکنون مسیر توسعه را طی کرده است؛ هرچند در برخی دورهها با فراز و فرودهایی نیز مواجه بودهایم.
کتابخانهای پژوهشمحور با منابع غنی دینی
وی با تأکید بر جایگاه علمی این کتابخانه گفت: کتابخانه آستان از معدود کتابخانههای پژوهشمحور و قفسهباز در شهر قم است و بیش از ۲۰۰ هزار جلد کتاب در موضوعات مختلف در اختیار دارد. تمرکز اصلی منابع بر حوزههای دینی، قرآنی، حدیثی و روایی است، هرچند در موضوعات علوم انسانی، اجتماعی، روانشناسی و حتی مهندسی نیز منابع قابل توجهی وجود دارد.
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به خدمات ارائهشده به مخاطبان گفت: کتابخانه در دو بخش برادران و خواهران فعال است و بیش از ۴۵۰۰ عضو ثابت دارد. علاوه بر این، بخش پژوهشی ویژه پژوهشگران و محققان در نظر گرفته شده است، اما با توجه به جایگاه حرم حضرت معصومه(س) بهعنوان خانه معنوی عموم مردم، خدماتی نیز برای دانشآموزان، داوطلبان کنکور و دانشجویان ارائه میشود.
وی به آمار منابع اشاره کرد و گفت: حدود ۷۰ هزار جلد کتاب در بخش برادران، ۷۰ هزار جلد در بخش خواهران و بیش از ۷۰ هزار جلد نیز در گنجینه اصلی بهعنوان نسخههای پشتیبان نگهداری میشود. این کتابخانه بهصورت مستمر پذیرای کتابهای اهدایی است و در عین حال، منابع مازاد و مورد نیاز سایر کتابخانهها، مساجد، مدارس و مراکز علمی سراسر کشور نیز طبق ضوابط اداری اهدا میشود.
گنجینهای کمنظیر از قرآنهای چاپی با ترجمهها، قرائتها و خطوط متنوع
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به ظرفیت منحصربهفرد گنجینه قرآن کتابخانه آستان حضرت معصومه(س) اظهار داشت: گنجینه قرآنهای چاپی این مجموعه شامل ترجمههای متنوع، علوم حاشیهای قرآن، توضیحات و تفاسیر حاشیه آیات، قرائتهای مختلف ایرانی و غیرایرانی و همچنین خطوط گوناگون است که آن را به مجموعهای کمنظیر در کشور تبدیل کرده است.
وی افزود: از نظر قطع، شیوه چاپ، تذهیب، طلاکاری و ویژگیهای ظاهری، این قرآنها تنوع قابل توجهی دارند؛ از قرآنهای رحلی بزرگ تا نسخههای بسیار کوچک و جیبی که همگی در گنجینه نگهداری میشوند. بسیاری از این آثار دارای حواشی، تقریظها، وقفنامهها و یادداشتهای تاریخی هستند که ارزش پژوهشی آنها را دوچندان میکند.
مدیر کتابخانه آستان تأکید کرد: برای ساماندهی این مجموعه، بررسیهای گستردهای در میان کتابخانههای کشور انجام شد، اما به دلیل ویژگیهای خاص گنجینه قرآن، امکان ردهبندی متعارف و قرار دادن آنها در قفسههای عمومی وجود نداشت. به همین دلیل، از ابتدا این گنجینه بهصورت مستقل و با هدف پژوهشی و نمایشگاهی تفکیک شد.
فهرستنویسی تخصصی و انتشار جلد نخست گنجینه قرآن
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به روند فهرستنویسی این آثار گفت: برای گنجینه قرآن، استاندارد مشخص و جامعی حتی در سطح کتابخانههای ملی تعریف نشده است. با این حال، مجموعه کتابخانه آستان به یک الگوی اختصاصی برای چیدمان و فهرستنویسی دست یافته که بر اساس قطع، شیوه نگهداری، نمایش، توضیحات محتوایی و قابلیتهای پژوهشی طراحی شده است.
وی ادامه داد: اطلاعات اولیه این آثار وارد سامانه شده، اما فهرستنویسی نهایی هنوز در حال تکمیل است. انشاءالله جلد نخست فهرست گنجینه قرآن در آینده نزدیک به چاپ خواهد رسید و پس از آن امکان بازدید تخصصی پژوهشگران از این بخش فراهم میشود.
مدیر کتابخانه آستان حضرت معصومه(س) با اشاره به اولویتهای حفاظتی این مجموعه گفت: در حوزه نسخههای نفیس، ابتدا نسخههای خطی، سپس سربی و سنگی در اولویت مرمت و دیجیتالسازی قرار دارند. درباره قرآنهای چاپی نیز هدف اصلی، جمعآوری حداکثری قرآنهای چاپشده بهویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی است، هرچند آثار ارزشمند پیش از انقلاب نیز در این گنجینه موجود است.
وی افزود: آثار خوشنویسان برجسته و نسخههایی از بزرگان حوزه قرآن در این مجموعه نگهداری میشود و یاد و نام همه کسانی که در حفظ و صیانت از قرآن کریم نقش داشتهاند، گرامی داشته میشود.
سنت دیرینه ختم قرآن در حرم حضرت معصومه(س)
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به جایگاه تاریخی قرآن در حرم مطهر حضرت معصومه(س) گفت: سنت قرآنخوانی و ختم روزانه قرآن در حرم، سابقهای نزدیک به ۹۰۰ سال دارد و اسناد وقفنامههای مربوط به ختم روزانه قرآن کریم در گنجینه نسخههای خطی موجود است که برخی از آنها به دورههای بسیار کهن بازمیگردد.
وی افزود: همچنین بیش از دو هزار جلد آثار چاپ سربی و سنگی در موضوعات مختلف در کتابخانه نگهداری میشود. این مجموعه در گذشته دارای کارگاههای حرفهای مرمت بوده و آثار متنوعی در حوزه هنرهای وابسته به کتاب، از جمله کاغذسازی، نقاشی، طلاکاری، جلدسازی، سوزندوزی، منجوقدوزی و هنرهای مرتبط با پارچه و آثار آیینی را در خود جای داده است.
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به فعالیت کارگاههای تخصصی این مجموعه اظهار داشت: در بخش کتابخانه و موزه آستان، کارگاههای فعال مرمت، فهرستنویسی، آفتزدایی و جلدسازی آثار وجود دارد که بهویژه در حوزه منابع چاپی سربی، سنگی و نسخههای نفیس نقش محوری ایفا میکنند. بسیاری از فرآیندهای حفاظت و احیای آثار، از مرمت جلد گرفته تا پاکسازی و تثبیت کاغذ، در همین مجموعه انجام میشود.
وی افزود: این زیرساختها باعث شده چرخه حفاظت از اثر، از لحظه ورود تا نگهداری و بهرهبرداری پژوهشی، بهصورت کامل در داخل مجموعه کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان انجام شود.
قدیمیترین موزه رسمی ایران؛ موزه وقفی حرم حضرت معصومه(س)
مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان مقدس حضرت معصومه(س) با تأکید بر جایگاه تاریخی موزه حرم گفت: موزه آستان حضرت معصومه(س) قدیمیترین موزه رسمی ایران است که در ۲۲ آبان ۱۳۱۴ شمسی افتتاح شد. این موزه حتی پیش از موزه آستان قدس رضوی که ساخت آن در سال ۱۳۱۶ آغاز شد، فعالیت رسمی خود را آغاز کرده است.
حجتالاسلام فتحاللهزاده تصریح کرد: این موزه، نخستین موزه وقفی جهان بهشمار میرود؛ به این معنا که تمامی آثار آن یا وقف شدهاند، یا با اموال وقفی خریداری شدهاند، یا از اشیایی تشکیل شدهاند که پیشتر در حرم مطهر مورد استفاده بوده و پس از خروج از چرخه مصرف، به گنجینه منتقل شدهاند.
وی با اشاره به ارزیابیهای بینالمللی اظهار داشت: کارشناسان موزهای از فرانسه، آلمان، برلین، هرمون و دیگر مراکز معتبر جهانی که از این مجموعه بازدید داشتهاند، موزه آستان حضرت معصومه(س) را از نظر تنوع آثار، یکی از غنیترین موزههای ایران و حتی منطقه دانستهاند.
به گفته وی، این موزه دارای بیش از ۳۵ هزار اثر تاریخی و هنری است که بخشی از آنها بهصورت مجموعهای ثبت شدهاند. آثار متنوعی از هنرهای چوبی شامل کندهکاری، منبت، مشبک، معرق، خاتمکاری و دیگر شیوههای هنری در این موزه نگهداری میشود.
چیدمان نوین با محوریت «تالار عترت»
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به تغییرات ساختاری موزه گفت: در سالهای اخیر، بهویژه همزمان با دوران کرونا، چیدمان جدیدی در موزه انجام شد. برخلاف شیوههای رایج که آثار را بر اساس دوره تاریخی یا جنس دستهبندی میکنند، در موزه آستان مدل سوم انتخاب شد؛ چیدمان مفهومی ـ موضوعی.
وی افزود: طبقه اول موزه با عنوان «تالار عترت» طراحی شده و تمرکز آن بر آثار منسوب به اهلبیت علیهمالسلام، حرم مطهر، صحنها، مشاغل خادمی و ابزارهای آیینی است؛ آثاری که مستقیماً با زیست معنوی حرم در ارتباط بودهاند.
مدیر موزه آستان حضرت معصومه(س) با اشاره به برخی آثار شاخص گفت: در این مجموعه، آثار مرتبط با پادشاهان مدفون در قم نیز وجود دارد؛ از جمله فتحعلیشاه، محمدشاه، شاهعباس دوم، شاه صفی، شاه طهماسب و شاه سلیمان صفوی که برخی از متعلقات و اشیای وابسته به آنها در گنجینه نگهداری میشود.
حجتالاسلام فتحاللهزاده ادامه داد: سناریوی محتوایی موزه، روایتگر سیر اعتقادی و تاریخی تشیع است؛ از «عالم نور» و مفاهیم بنیادین توحید و ولایت آغاز میشود، سپس به صدر اسلام، سیره اهلبیت علیهمالسلام، امیرالمؤمنین(ع)، واقعه عاشورا، آیینهای عزاداری و نقش حرم حضرت معصومه(س) در تاریخ تشیع میرسد.
وی افزود: آثاری چون تابلوی نفیس خطبه فدکیه از دوره قاجار، آثار مرتبط با عاشورا، ابزارهای آیینی، پردههای تاریخی، تابلوهای طلاکاری و آثار نقاشی رنگروغن از جمله شاخصترین بخشهای این روایت موزهای هستند.
روایت آیینها، مشاغل و زیست معنوی حرم در موزه آستان
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به بخش آیینها و مشاغل حرم در موزه آستان حضرت معصومه(س) گفت: در موزه آستان، آیینهای تاریخی و جاری حرم بر اساس مشاغل و کارکردها روایت میشود؛ آیینهایی همچون شمعدانگردانی، قرآنخوانی، نماز جماعت، منبر نمادین بیان احکام، نذر و نیایش و دیگر شعائر حرمی که هرکدام با اشیای اصیل و اسناد مرتبط به نمایش درآمدهاند.
وی افزود: این آثار همگی دارای «حکم حرمی» هستند؛ یعنی مستقیماً در بستر تولیت و کارکرد حرم مورد استفاده بودهاند و پس از خروج از چرخه مصرف، به موزه منتقل شدهاند.
مدیر موزه آستان با اشاره به گنجینه روشنایی حرم اظهار داشت: یکی از بخشهای جذاب موزه، نمایش سیر تاریخی روشنایی حرم است؛ از پیهسوزها و چراغهای اولیه تا شمعدانها، چلچراغها و لوسترهای عظیم. در گذشته، روشنایی حرم خود یک منصب مستقل با موقوفات ویژه بوده و این سیر تاریخی بهصورت کامل در موزه روایت شده است.
وی ادامه داد: هر وسیله روشنایی، زمانی که از کاربری خارج میشده، بهعنوان شیء وقفی و تاریخی به گنجینه موزه منتقل شده و امروز بخشی از حافظه تمدنی حرم را شکل میدهد.
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به گنجینه نذورات گفت: بیش از ۴۰۰ نوع هدیه و نذر در این مجموعه نگهداری میشود؛ از انگشتر، طلا و جواهرات تا قرآن، زمین، آب، وسایل برقی، ظروف، مواد غذایی، فرش، میز و صندلی. این بخش، تصویری زنده از پیوند عاطفی مردم با حرم حضرت معصومه(س) است.
گنجینه قرآن؛ سند زنده عدم تحریف قرآن کریم
وی در ادامه با تأکید دوباره بر گنجینه قرآن گفت: گنجینه قرآن موزه آستان از خاصترین بخشهای مجموعه است. قرآنهای کامل کوفی، قرآنهای منسوب، قرآنهای خطی با قدمت بالا و قرآنهایی با جلد، خط، تذهیب، کاغذ، پارچه و شیوه کتابت متفاوت در این بخش نگهداری میشود.
حجتالاسلام فتحاللهزاده افزود: قدیمیترین قرآن موجود در این گنجینه مربوط به سال ۱۹۸ هجری قمری است و برخی نسخهها دارای مهر و امضای تاریخی، از جمله منسوب به هارونالرشید هستند که به دلیل الزامات حفاظتی فعلاً در نمایش عمومی قرار ندارند.
وی تصریح کرد: قرآنهای خطی، یکی از دلایل عینی و بیرونی عدم تحریف قرآن کریم هستند؛ چراکه قرآن قرن دوم هجری با قرآن قرن پانزدهم، از نظر متن، سورهها و کلمات یکسان است. این نسخهها بهصورت زنجیرهای و با تأیید امامان معصوم(ع) یا نمایندگان و علمای مورد اعتماد آنان کتابت و مقابله میشدهاند.
طبقه پایین؛ چیدمان کلاسیک موزهای از سفال تا فلز
مدیر موزه آستان گفت: در طبقه پایین، چیدمان کلاسیک و استاندارد موزهای حفظ شده است. این بخش از سفالهای با قدمت بیش از ۴۵۰۰ سال آغاز میشود و به شیشه، چینی، آثار دوره اسلامی، پهلوی اول و مجموعهای از چراغها، ظروف دارویی، ابزارهای خانگی و آیینی میرسد.
وی افزود: بخش کاشیها شامل نمونههای کمنظیر با لعاب زرینفام، رنگهای خاص و تکنیکهای منحصربهفرد، بهویژه از دوره ایلخانی به بعد است. همچنین سکهها، اسکناسها، نشانها و مدالهای علمی و ورزشی در این بخش نگهداری میشود.
حجتالاسلام فتحاللهزاده با اشاره به بخش هنر فلز گفت: آثار فلزی این موزه، از ابزارهای خانگی و آیینی تا سلاحهای سرد و گرم، قدمتی تا ۴۵۰۰ سال دارند. در بخش منسوجات نیز فرشها، پردهها و پارچههای نفیس نگهداری میشود.
وی خاطرنشان کرد: یکی از شاخصترین آثار موزه، فرش ۵۸ مترمربعی ابریشمی دوره صفویه است که ویژه مقبره شاهعباس صفوی بافته شده و در شمار عجایب هفتگانه فرش جهان قرار دارد. این فرش سالها در خارج از کشور، از جمله لندن، به نمایش درآمده و پس از پیگیریها به ایران بازگشته و امروز نیز در موزه آستان به نمایش گذاشته میشود.
مرکز اسناد؛ گنجینهای با بیش از یکونیم میلیون سند
مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان حضرت معصومه(س) در پایان با اشاره به مرکز اسناد گفت: پس از آغاز تولیت جدید، مرکز اسناد آستان بهصورت جدی ساماندهی شد و تاکنون بیش از یکونیم میلیون سند شناسایی شده که حدود ۸۰ هزار سند آن فهرستنویسی و وارد نرمافزار شده است.
وی در پایان افزود: این اسناد حوزههایی چون فرهنگ، املاک وقفی، امور فنی و مهندسی، اداری، مالی، کشاورزی، خدمات زائر و آیینها را در بر میگیرد و روند شناسایی، مرمت و دیجیتالسازی آنها همچنان ادامه دارد.
ارسال نظرات