فضای سایبر «جهان واسطه‌ای» میان نفس انسانی و عالم ماده است

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام مسعود اسماعیلی نویسنده کتاب کتاب هستی شناسی فضای سایبر در نشست نقد و بررسی این کتاب که به همت مرکز مطالعات فضای مجازی و هوش مصنوعی و گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی روز گذشته 9 دی برگزار شد؛ با تبیین چرایی انتخاب عنوان کتاب گفت: عنوان اولیه اثر «هستی‌شناسی فضای مجازی» بود، اما به دلیل ابهام‌ها و محدودیت‌های مفهومی واژه «مجازی» که همه ابعاد فضای سایبر را پوشش نمی‌دهد، تصمیم گرفتم از اصطلاح «فضای سایبر» استفاده کنم. فضای سایبر دارای حیثیات غیرمادی است، اما تمام ابعاد آن غیرمادی نیست و در بسیاری از جهات، شباهت‌های جدی با واقعیت فیزیکی و مادی دارد.

 

وی افزود: در کتاب، آگاهانه از هر دو واژه «سایبر» و «مجازی» استفاده کرده‌ام؛ هر جا تمرکز بر جنبه غیر فیزیکی بوده از واژه مجازی و هر جا بحث اعم از آن مطرح بوده از اصطلاح سایبر بهره برده‌ام. این انتخاب ممکن است نوعی تسامح زبانی ایجاد کند، اما برای انتقال دقیق‌تر معنا ضروری بوده است.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی با اشاره به انتقادها و سوءبرداشت‌ها درباره کاربرد این مفاهیم تصریح کرد: بخشی از مخالفت‌ها ناشی از عدم انجام تحقیق جدی در این حوزه است. فضای سایبر مفهومی ایستا نیست؛ از یک شبکه محدود اداری و سازمانی آغاز شد و به یک زیست‌جهان فراگیر تبدیل شده که امروز بخش‌های گسترده‌ای از زندگی انسان را دربر گرفته است.

 

وی با اشاره به نسبت فضای سایبر و هوش مصنوعی خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی به‌خودی‌خود مساوی با فضای سایبر نیست، بلکه یک فناوری است که بیشترین بروز و ظهورش در فضای سایبر اتفاق می‌افتد. اشتراک‌های جدی میان این دو وجود دارد، اما نباید هر نوع کارکرد هوش مصنوعی را الزاماً ذیل فضای سایبر تعریف کرد.

 

نویسنده کتاب در ادامه با تأکید بر ماهیت فلسفی بحث گفت: مسئله اصلی کتاب، «نحوه وجود فضای سایبر» است و این پرسش، یک پرسش فلسفی و هستی‌شناختی است، نه مهندسی و نه صرفاً اجتماعی. از همین‌رو، مراد من از هستی‌شناسی، آنتولوژی فنی یا مهندسی که در علوم رایانه رایج است، نیست، بلکه بحثی فلسفی درباره نحوه تحقق و وجود این فضا در نسبت با واقعیت انسانی و اجتماعی است.

 

وی با اشاره به تفاوت «وجودشناسی اجتماعی» و «وجودشناسی فلسفی» اظهار داشت: در وجودشناسی اجتماعی، تمرکز اصلی بر تعاملات، آثار و پیامدهای اجتماعی، نفوذ فرهنگی و تغییرات ناشی از یک پدیده است، اما هستی‌شناسی فلسفی با حساسیت‌هایی عمیق‌تر و فراتر از اجتماع، به پرسش از نحوه وجود و حقیقت آن پدیده می‌پردازد؛ هرچند مباحث اجتماعی نیز می‌تواند در این چارچوب مطرح شود، اما به همان سطح محدود نمی‌ماند.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی مسئله محوری کتاب خود را «نحوه وجود فلسفی فضای سایبر» دانست و گفت: این پرسش، پرسشی کاملاً فلسفی است. از این‌رو در آغاز، تعاریف متعددی از فضای سایبر را ـ با استفاده از منابع و آثار غربی ـ گردآوری و تحلیل کرده‌ام و در نهایت به تعریفی ترکیبی و تحلیلی دست یافته‌ام.

 

وی با اشاره به تعریف ارائه‌شده در کتاب تصریح کرد: فضای سایبر «جهانی ساخته‌شده از حس حضور، تجسم ادراکی، حس حرکت و زمان، تعامل، اجتماع‌شدگی و احساس زندگی، بر زمینه فناوری‌های رایانه‌ای» است؛ جهانی که هم با جهان واقعی تفاوت دارد و هم با آن در تعامل است. انتخاب واژه «جهان» به‌جای «فضا» یا «محیط» نیز آگاهانه بوده، چراکه این مفهوم، جامع‌تر و دربرگیرنده همه این ساحت‌هاست.

 

نویسنده کتاب افزود: این تعریف، تعریفی حداقلی و توصیفی است و داوری پیشینی فلسفی در آن صورت نگرفته است؛ بلکه صرفاً بر وجود این مؤلفه‌ها در تجربه زیسته انسان در فضای سایبر تأکید دارد. بدیهی است که همه انواع فضای سایبر، به‌طور کامل واجد تمام این ویژگی‌ها نیستند.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی با اشاره به روند پژوهش و تدوین کتاب خاطرنشان کرد: نگارش این اثر از سال ۱۳۹۹ آغاز شد و پس از طی مراحل داوری و ارزیابی علمی، در سال‌های بعد به چاپ رسید. در این فرآیند، تلاش کردم با بررسی گسترده آثار فلسفی غربی، دیدگاه‌های هستی‌شناسانه پراکنده درباره فضای سایبر را استخراج و دسته‌بندی کنم؛ چراکه در این حوزه، کمتر شاهد جمع‌بندی‌های صریح و منسجم بوده‌ایم.

 

وی در ادامه به تلاش برای ارائه یک نقطه آغاز بومی در چارچوب فلسفه اسلامی اشاره کرد و گفت: برای ورود فلسفه اسلامی به بحث فضای سایبر، به این نتیجه رسیدم که «مفهوم مکان» می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد. در این مسیر، به آرای ملاصدرا درباره مکان رجوع کردم و با بازخوانی دقیق دیدگاه او نشان دادم که تلقی رایج از «مثالی بودن مکان» در فلسفه صدرایی، نیازمند اصلاح و دقت بیشتری است.

 

نویسنده کتاب تأکید کرد: در نگاه ملاصدرا، حقیقت مکان به «بعد» بازمی‌گردد و این بعد، مراتبی دارد که از عالم مثال تا عالم ماده امتداد می‌یابد؛ تحلیلی که می‌تواند افق‌های جدیدی برای فهم فلسفی فضای سایبر و نسبت آن با واقعیت مادی و مثالی بگشاید.

 

وی با اشاره به مباحث فلسفی مرتبط با بقای «بعد» و مکان، اظهار داشت: حتی اگر برای عالم ماده از حیث جرم و جسمانیت حد قائل شویم، بر اساس استدلال‌های هندسی و ریاضی، بعد و امتداد از بین نمی‌رود. این نکته نشان می‌دهد که مکان، حقیقتی عمیق‌تر از صرف جسمانیت مادی دارد.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی با تصریح بر اینکه در تحلیل خود، صرفاً به بازگویی دیدگاه‌های ملاصدرا اکتفا نکرده است، افزود: در لابه‌لای تقریرهای صدرایی، به نظریه‌ای رسیده‌ام که هرچند ریشه در فلسفه صدرایی دارد، اما نیازمند دقت و خوانش جدید است. در این نگاه، مکان صرفاً یک امر سخیف یا کلامی نیست، بلکه حقیقتی وجودی و دارای «روح معنایی» است.

 

وی با اشاره به بحث نسبت مکان و ذات الهی گفت: نسبت دادن مکان به خداوند به معنای مکان محدود نیست، بلکه سخن از «احاطه» است. مکان بی‌نهایت در واقع به معنای نفی مکان محدود است و از همین‌رو، در مورد خداوند باید از تعبیر احاطه وجودی استفاده کرد.

 

نویسنده کتاب با تأکید بر مادی‌بودن لایه‌هایی از فضای سایبر تصریح کرد: فضای سایبر به‌طور انکارناپذیری دارای لایه‌های سخت‌افزاری، نرم‌افزاری، الکترونیکی و دیجیتال است و هیچ فیلسوف یا اندیشمندی نمی‌تواند این بُعد مادی را انکار کند. ما با پدیده‌ای مواجه هستیم که به‌شدت ریشه در عالم ماده دارد، اما به آن محدود نمی‌شود.

 

وی افزود: در کنار بُعد مادی، نقش فاعلیت انسان نیز در شکل‌گیری فضای سایبر اساسی است. انسان با نوعی گرایش فطری به توسعه وجودی خود در بیرون از جسم و حتی روح خویش، این فضا را ایجاد کرده است؛ توسعه‌ای که هم جنبه مادی دارد و هم جنبه معرفتی و هستی‌شناختی.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی با اشاره به پیوند نفس انسانی با عالم ماده و مثال در فلسفه صدرایی خاطرنشان کرد: همان‌گونه که نفس انسانی، واجد حیثیات مثالی و در عین حال مرتبط با بدن مادی است، فضای سایبر نیز می‌تواند به‌مثابه جهانی واسطه میان عالم ماده و عالم مثال فهم شود؛ جهانی که خصایص مثالی را در بستر مادی متجلی می‌سازد.

 

وی تأکید کرد: این منطق را می‌توان در پدیده‌هایی چون هنر، علم، فناوری، فرهنگ و اجتماع نیز مشاهده کرد و فضای سایبر یکی از برجسته‌ترین نمودهای این پیوند است؛ جایی که انسان با ابزارهای ساخته‌شده خود، جهانی می‌آفریند که در آن زندگی می‌کند، تعامل دارد و آثار وجودی خویش را بروز می‌دهد.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی با بیان اینکه فضای سایبر بدون انسان معنا ندارد، گفت: فضای سایبر زمانی تحقق می‌یابد که در نسبت با سازنده و کاربر آن در نظر گرفته شود. اگر این فضا فاقد فاعل انسانی و تعامل انسانی باشد، صرفاً یک واقعیت فیزیکی خواهد بود و نه یک «جهان سایبری».

 

وی با بیان اینکه فضای سایبر محصول برهم‌کنش همه حیثیات سوبژکتیو فاعل شناسا با جهان مادی است، افزود: این فضا یک «جهان واسطه‌ای» میان عقل، خیال، ذهن انسانی و عالم ماده است؛ جهانی که هم وجوه سوبژکتیو دارد و هم وجوه ابژکتیو، و هرچه این فضا توسعه می‌یابد، این دو حیث بیش از پیش به سمت وحدت و هم‌پوشانی حرکت می‌کنند.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی با مقایسه فضای سایبر با مفهوم «مکان» در فلسفه اسلامی خاطرنشان کرد: همان‌گونه که مکان در حکمت متعالیه، جهانی واسطه‌ای و طیفی میان عالم مثال و عالم ماده تلقی می‌شود، فضای سایبر نیز دارای حد اعلی و حد اسفل است؛ حد اعلی آن به سوژه انسانی و فاعلیت او بازمی‌گردد و حد اسفل آن در پیوند با بسترهای مادی و فیزیکی تحقق می‌یابد.

 

وی با اشاره به مباحث فلسفی صورت و فعلیت در اندیشه ملاصدرا گفت: در فلسفه صدرایی، صورت به‌عنوان واسطه فاعلیت میان علت و ماده مطرح می‌شود و بسیاری از مسائل مربوط به نسبت مجرد و مادی از همین مسیر حل شده است. بر اساس اصل تشکیک وجود، مرز صلب و تباین مطلق میان عوالم معنا ندارد و می‌توان از عوالم واسطه‌ای متعدد سخن گفت، مشروط بر آنکه استدلال فلسفی آن را پشتیبانی کند.

 

نویسنده کتاب با تأکید بر نوآوری نظریه ارائه‌شده در کتاب خود اظهار داشت: آنچه در این اثر مطرح شده، صرفاً وام‌گیری از نظریات غربی یا تقریرهای پیشین نیست، بلکه تلاشی برای صورت‌بندی نظریه‌ای جدید در چارچوب حکمت متعالیه درباره نحوه وجود فضای سایبر است؛ نظریه‌ای که فضای سایبر را امتداد و توسعه‌ای از نفس انسانی در بستر ماده می‌داند.

 

وی افزود: در این نگاه، واقعیت فیزیکی حذف نمی‌شود، بلکه نفس انسانی با سازوکارهای مادی همراه می‌شود و در همان چارچوب، توسعه وجودی می‌یابد. همان‌گونه که در ادراک حسی، عوامل فیزیکی و ادراک نفسانی به‌صورت توأمان و غیرقابل انفکاک عمل می‌کنند، در فضای سایبر نیز نفس انسان با واقعیت‌های فیزیکی این فضا هم‌نشین و هم‌راه است.

 

حجت‌الاسلام اسماعیلی با اشاره به ظرفیت‌های کاربردی این نظریه تصریح کرد: این مبنای هستی‌شناختی، تأثیرات گسترده‌ای در تحلیل مسائل اجتماعی، فرهنگی و فلسفی فضای سایبر و نیز در حوزه سیاست‌گذاری فضای مجازی دارد؛ هرچند بخش مفصلی از پیشنهادهای سیاستی به‌دلیل محدودیت‌های ساختاری و محتوایی، از متن نهایی کتاب حذف شده است.

 

وی در پایان با تأکید بر لزوم ادامه نقدها و گفت‌وگوهای علمی درباره این اثر گفت: نظریه‌پردازی بدون اتکا به میراث فلسفی ممکن نیست و این اثر نیز وامدار حکمت متعالیه و اندیشه فیلسوفان بزرگ است، اما تلاش شده است در پرتو این مبانی، افقی نو برای فهم فلسفی فضای سایبر گشوده شود.