کاربرد قرآن در نگرش اجتماعی و سیاسی رهبر شهید بر پایه بازخوانی و بازسازی مفاهیم دینی

به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، دکتر علیرضا دانشیار، در هم‌اندیشی علمی «میراث اجتماعی و تمدنی رهبر شهید(ره)» که در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، با تبیین جایگاه قرآن در اندیشه اجتماعی و سیاسی ایشان، اظهار داشت: قرآن مهم‌ترین منبع شکل‌دهنده نگرش اجتماعی و سیاسی شهید آیت‌الله خامنه‌ای بود و ایشان با رویکردی مبتنی بر بازخوانی، بازنمایی و کاربردی‌سازی مفاهیم قرآنی، تلاش کرد اندیشه اسلامی را در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی به عرصه عمل وارد کند.

 

وی با اشاره به چارچوب نظری پژوهش خود افزود: روش تحلیل این موضوع بر پایه متن‌گرایی و ارجاع مستمر به متون دینی است و نشان می‌دهد که شهید آیت‌الله خامنه‌ای در همه مراحل حیات علمی و سیاسی خود، قرآن را مرجع اصلی فهم و تبیین مسائل اجتماعی و سیاسی قرار داده بود.

 

این پژوهشگر با بیان اینکه نگاه رایج غرب به اسلام، تصویری تقلیل‌گرایانه و تحریف‌شده از دین ارائه می‌کند، تصریح کرد: شهید آیت‌الله خامنه‌ای با نقد این رویکرد، اسلام را دینی اجتماعی، تمدنی و سیاسی معرفی کرد و کوشید با بازخوانی مفاهیم قرآنی، تصویری اصیل از اسلام در برابر روایت‌های تحریف‌شده غربی ارائه دهد.

 

وی ادامه داد: آثار مکتوب، سخنرانی‌ها، جلسات تفسیری و فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی ایشان نشان می‌دهد که مراجعه به قرآن صرفاً برای مطالعه نظری نبوده، بلکه بخشی از یک پروژه فکری برای بازسازی اندیشه اسلامی و تحول در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی محسوب می‌شده است.

 

دکتر دانشیار سه مرحله «بازتعریف»، «بازنمایی» و «بازسازی» را از مهم‌ترین ویژگی‌های این رویکرد برشمرد و گفت: در مرحله بازتعریف، مفاهیم دینی متناسب با مسائل اجتماعی و سیاسی تبیین می‌شوند؛ در مرحله بازنمایی، چهره حقیقی و حیات‌بخش اسلام در برابر تصویرسازی‌های نادرست عرضه می‌شود و در مرحله بازسازی، این مفاهیم در عرصه تشکیل جامعه، فرهنگ و نظام سیاسی اسلامی به کار گرفته می‌شوند.

 

وی با اشاره به جلسات تفسیری پیش و پس از انقلاب اسلامی اظهار داشت: تفسیر سوره‌هایی همچون «مجادله» و «توبه» نمونه‌هایی از رویکرد اجتماعی و سیاسی شهید آیت‌الله خامنه‌ای به قرآن است؛ رویکردی که در آن مفاهیم قرآنی با مسائل روز جامعه پیوند می‌خورد و زمینه آگاهی‌بخشی و تحول اجتماعی را فراهم می‌کرد.

 

این پژوهشگر افزود: در دوران رهبری نیز این مسیر با تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی در بیانات عمومی ادامه یافت و یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن، پیوند دادن آموزه‌های قرآن با زندگی فردی، اجتماعی و مدیریتی جامعه بود.

 

وی با استناد به یکی از بیانات شهید آیت‌الله خامنه‌ای گفت: ایشان همواره بر «سازندگی قرآنی» تأکید داشتند و معتقد بودند رفتار فردی، مدیریتی و سازمانی باید بر مبنای آموزه‌های قرآن شکل بگیرد.

 

دکتر دانشیار با تقسیم سیر اندیشه شهید آیت‌الله خامنه‌ای به دو دوره پیش و پس از انقلاب اسلامی اظهار کرد: در دوران مبارزه، کاربرد متون دینی در خدمت آگاهی‌بخشی، مقاومت و مبارزه با رژیم پهلوی قرار داشت و ترجمه آثاری همچون آینده در قلمرو اسلام از سید قطب نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز رجوع به قرآن با هدف بازسازی نظام اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و ارائه چهره اصیل اسلام در برابر تبلیغات نظام سلطه ادامه یافت.

 

وی تصریح کرد: در منظومه فکری شهید آیت‌الله خامنه‌ای، بازسازی اندیشه اسلامی تنها به حوزه سیاست محدود نبود، بلکه عرصه‌هایی همچون هنر، ادبیات، علوم انسانی و فرهنگ را نیز دربرمی‌گرفت و ایشان همواره نخبگان و هنرمندان را به تولید آثار مبتنی بر مبانی اصیل اسلامی فرا می‌خواند.

 

این پژوهشگر در جمع‌بندی سخنان خود خاطرنشان کرد: منظومه فکری شهید آیت‌الله خامنه‌ای، ضمن مواجهه فعال با گفتمان‌های رقیب، از تأثیرپذیری از مکاتب مارکسیستی و لیبرالیستی پرهیز کرد و با اتکا به قرآن، الگویی مستقل از اندیشه دینی و سیاسی ارائه داد.

 

وی تأکید کرد: راهبرد شهید آیت‌الله خامنه‌ای در عرصه مبارزه، مقاومت و بازسازی جامعه اسلامی بر عقلانیت، صبر راهبردی و حرکت تدریجی استوار بود و ایشان با تکیه بر آموزه‌های قرآن، الگویی از الهیات انقلابی را هم در عرصه نظر و هم در میدان عمل به نمایش گذاشت.

 

دکتر دانشیار دانشگاه در پایان با بیان اینکه معاصر بودن شخصیت شهید آیت‌الله خامنه‌ای نباید مانع شناخت دقیق منظومه فکری ایشان شود، گفت: شهادت ایشان نمادی عینی از پیوند اندیشه و عمل بود؛ شخصیتی که با تکیه بر قرآن، مقاومت را از سطح نظریه به عرصه واقعیت اجتماعی و تاریخی منتقل کرد و میراثی ماندگار برای اندیشه اسلامی بر جای گذاشت.