در فضای مجازی وجهه مخاطب ممکن است تهدید شود

حجت‌الاسلام علی مخدوم، عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، با تأکید بر اهمیت «ترجمه فرهنگی» در ارتباطات، بیان داشت: انسان‌ها به طور ذاتی به حفظ وجهه خود اهمیت می‌دهند و برای ایجاد ارتباط مؤثر، باید پیام را در ساختار ارزشی و شناختی مخاطب بازآفرینی کرد. در تلاقی این دو اصل زمینه سوء تفاهمات و تعارضات فراهم می شود، به صورتی که ترجمه ناقص فرهنگی باعث می شود مخاطب  احساس کند وجهه‌اش مورد تهدید قرار گرفته است .

حجت‌الاسلام مخدوم با اشاره به حساسیت‌های فرهنگی در انتقال پیام‌ها، خاطرنشان کرد: گاهی اوقات یک پیام در حالت عادی و بدون در نظر گرفتن ویژگی‌های فرهنگیِ دیگران، هیچ مشکلی ندارد؛ اما اگر بدون در نظر گرفتن بستر فرهنگی مقصد منتقل شود،به سبب تفاوت‌های فرهنگی ممکن است مخاطب احساس کند که وجهه یا هویت‌اش تهدید شده است.

وی با ذکر مثالی از فرهنگ ایرانی و اسلامی افزود: در برخی اقوام ایرانی، پذیرایی با نوشیدنی مثل چای یا شربت دارای ابعاد نمادین است؛ اگر مهمان از پذیرش آن خودداری کند، شاید از دیدگاه منطقی مشکلی نبیند، اما میزبان احساس می‌کند که نتوانسته مهمان‌نوازی شایسته‌ای داشته باشد و وجهه او خدشه‌دار شده است، از این رو موجب کدورت و دلخوری خواهد شد.

وجهه، ضامن اعتبار اجتماعی است

این پژوهشگر علوم اجتماعی ادامه داد: اهمیت وجهه در آن است که معیار اصلی اعتبار فرد در تعاملات اجتماعی است. افراد ممکن است با چالش‌های پیرامون مسئله مورد تعارض، مشکل چندانی  نداشته باشند، اما احساس از دست رفتن وجهه، آن‌ها را آزرده می‌کند و موجب تعارضات و تنش‌هایی می‌شود.

عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به نمونه‌های تاریخی و منطقه‌ای تصریح کرد: برای مثال، در جریان دفاع مقدس سوم، برخی کشورهای عربی به دلیل حمله ایران به پایگاه‌های نظامی آمریکا ناراحت شدند. دلیل این ناراحتی، خودِ هدف حمله نبود، بلکه این حس ایجاد شده بود که «چرا ما را در محاسبات خود لحاظ نکردید؟». در همین راستا، رهبر معظم انقلاب نیز تأکید فرمودند که ما با کشورهای منطقه چالش جنگی نداریم و تنها پایگاه‌های دشمنان را هدف قرار می‌دهیم؛ این رویکرد نشان‌دهنده توجه نظام جمهوری اسلامی به این حساسیت‌هاست.

پیامبر رحمت (ص) الگوی ترجمه فرهنگی

حجت‌الاسلام مخدوم با استناد به سیره عملی معصومین، گفت: ترجمه فرهنگی به معنای بازآفرینی پیام در چارچوب باور و فرهنگ طرف مقابل است، مشروط بر اینکه اصل پیام تحریف نشود. این رویکرد یادآور فرمایش شریف پیامبر رحمت (ص) است که فرمودند: «ما به اندازه عقل مردم با آن‌ها سخن می‌گوییم». این عبارت تجلی توجه پیامبر اکرم (ص) به ظرفیت شناختی مخاطب برای انتقال صحیح حقیقت است.

چالش‌های فضای مجازی و خطر تهدید وجهه 

وی با هشدار درباره ماهیت فضای مجازی بیان کرد: پیام‌های متنی در فضای مجازی به دلیل فقدان زبان بدن و لحن صوتی، مستعد بروز خشن‌ترین تعارضات هستند. تنش‌ها در این فضا هم ماندگارند و هم عمومیت دارند. در این فضا، حتی در شوخی‌های دوستانه، نگاه کردن به فرد دیگر توسط شخص سوم، ممکن است باعث شود آن فرد احساس کند وجهه‌اش تهدید شده است.

راهکار قرآنی: حکمت، موعظه و جدال احسن

حجت‌الاسلام مخدوم با استناد به آیه شریفه «ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتی هی احسن»، سه سطح ارتباطی را ترسیم کرد: ۱. حکمت: استفاده از استدلال محکم برای افراد اندیشمند و با هدف اقناع. ۲. موعظه حسنه: بیان مشفقانه برای افراد نیازمند به تذکر و با هدف راهنمایی. ۳. جدال احسن: مناظره ساختاریافته با مخالفان و منکران با هدف راه‌گشایی و یافتن راه حل.

حجت‌الاسلام مخدوم تأکید کرد: در منطق اسلامی، «جدال احسن» یک مواجهه ساختاریافته است که در آن به باورهای شخص حمله می‌شود، نه به شخصیت و کرامت او. یکی از چالش‌های بزرگ در «نهی از منکر» این است که شاید حرف ما حق باشد، اما مسیری که انتخاب کرده‌ایم به شخصیت فرد گنه‌کار لطمه وارد می‌کند.

مولفه‌های کلیدی جدال احسن

وی مولفه‌های جدال احسن را چنین برشمرد: حفظ کرامت طرف مقابل، تمرکز بر استدلال به جای حمله شخصی، شناخت ذهنیت فرد پیش از واکنش، استفاده از روش سقراطی (پرسش‌گری)، مدیریت احساسات در مواقع حساس و پذیرش احتمال خطای خود.

نقشه راه برای ترجمه فرهنگی و مدیریت تعارض

این پژوهشگر برای موفقیت در ترجمه فرهنگی، چهار نکته را ضروری دانست:۱. شناخت کدهای فرهنگی مخاطب. ۲. یافتن «پل‌های مشترک» (ارزش‌های مشترک). ۳. بازآفرینی پیام بر اساس کدهای فرهنگی مخاطب. ۴. ارزیابی واکنش و تنظیم مجدد پیام در صورت نیاز.

حجت‌الاسلام مخدوم همچنین برای مدیریت تعارض و حفظ وجهه، گام‌های زیر را پیشنهاد داد: ۱. فهم و تصدیق احساسات مخاطب. ۲. نشان دادن توجه و احترام. ۳. توضیح شفاف موضع خود. ۴. پذیرش بخش‌های صحیح از حرف‌های طرف مقابل. ۵. حرکت به سمت یافتن راه‌حل.

وی در پایان با تأکید بر راهکارهای پیشگیرانه، افزود: پرهیز از قضاوت و سوءظن، تغافل (نادیده‌گرفتن هوشمندانه) و مراقبت از آبروی افراد، تفکیک مسئله از فرد، بررسی موقعیت قبل از واکنش، و تذکر دادن به صورت خصوصی (دوری از انتشار عمومی)، از مهم‌ترین راهکارهای رفع تعارض و حفظ روابط سالم است.