هنر عبور از گفتار ظاهری به سوی باورهای پنهان

حجت‌الاسلام کریم‌ خان‌محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، به تشریح دقیق و کاربردی روش‌های مختلف مصاحبه در تحقیقات علوم اجتماعی و اسلامی پرداخت و تأکید کرد که پژوهشگران برای دستیابی به یافته‌های دقیق و علمی، باید فراتر از روش‌های سطحی حرکت کنند و با ابزارهای تخصصی‌تری مانند روش دلفی و مصاحبه‌های فرافکنی آشنا شوند.

وی با اشاره به اهمیت انتخاب روش مناسب در تحقیقات میدانی اظهار داشت: یکی از چالش‌های اصلی پژوهشگران، انتخاب روش صحیح برای جمع‌آوری داده‌هاست. ما در علوم اجتماعی با انواع مختلفی از مصاحبه روبرو هستیم که هر کدام برای موضوع خاصی طراحی شده‌اند. شناخت این تفاوت‌ها و نحوه به‌کارگیری آن‌ها، ضامن کیفیت پژوهش است.

از روایت‌گری تا کشف علل ریشه‌ای

حجت‌الاسلام خان‌محمدی با بیان اینکه مصاحبه‌ها انواع مختلفی دارند، توضیح داد: مصاحبه روایت‌محور بیشتر برای مطالعه سبک زندگی افراد مناسب است، جایی که فرد داستان زندگی خود را تعریف می‌کند. در مقابل، مصاحبه بالینی ابزاری قدرتمند برای کشف علل ریشه‌ای کج‌روی‌ها و آسیب‌شناسی رفتارهاست. این روش‌ها به محقق کمک می‌کنند تا لایه‌های عمیق‌تری از واقعیت را درک کند.

وی در ادامه به «گروه کانونی» اشاره کرد و افزود: گروه کانونی یک روش جمعی و سریع برای جمع‌آوری نظرات متخصصین است که دسترسی به آن‌ها را آسان می‌کند. اما این روش معایبی نیز دارد؛ از جمله هزینه‌بر بودن و نیاز به امکانات فنی. علاوه بر این، تحلیل داده‌های حاصل از گروه کانونی به دلیل درهم‌تنیدگی نظرات و تعاملات پیچیده بین اعضا، نیازمند مهارت تحلیلی بسیار بالایی است که از عهده همه پژوهشگران برنمی‌آید.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تأکید کرد: پژوهشگر در ابتدا باید با اجمالی از این روش‌ها آشنا شود، اما انتخاب نهایی باید حتماً با مشورت اساتید راهنما و با مطالعه منابع معتبر روش تحقیق انجام پذیرد. پژوهشگر نمی‌تواند صرفاً با شنیدن مطالب یک کلاس، وارد عمل شود؛ بلکه باید به کتب مرجع مانند روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی اثر دکتر باقر ساروخانی مراجعه کرده و تکنیک انتخابی را به صورت مستند بیاموزد.

روش دلفی: پیش‌بینی آینده بر اساس عقلانیت

حجت‌الاسلام محمدی با تمایز قائل شدن میان «پیشگویی» و «پیش‌بینی»، تصریح کرد: پیشگویی عملی غیبی و غیرعلمی است که مبتنی بر باورهای ماورایی است، اما پیش‌بینی علمی، بر پایه تحلیل داده‌ها و مطالعه روندهای گذشته استوار است. در علوم اجتماعی، ما با پیش‌بینی سروکار داریم، نه پیشگویی.

وی برای روشن‌تر شدن موضوع، مثال‌هایی از پیش‌بینی جمعیتی و تغییرات مشاغل زد و گفت: ما می‌توانیم با بررسی نرخ رشد جمعیت در سال‌های گذشته، جمعیت ایران در سال ۱۴۲۰ را پیش‌بینی کنیم. یا با تحلیل روند شهرنشینی، آینده مهاجرت به شهرها را تخمین بزنیم. این‌ها همه محاسبات علمی هستند.

حجت‌الاسلام خان محمدی در تشریح مکانیسم روش دلفی، توضیح داد: در این روش، نظرات تعدادی از نخبگان و خبرگان جمع‌آوری می‌شود. این فرآیند چندین مرحله تکرار می‌شود. در هر مرحله، نتایج به همان نخبگان بازگردانده می‌شود تا با آگاهی از نظرات دیگران، نظر خود را اصلاح کنند. هدف نهایی، رسیدن به اجماع یا همگرایی نظرات است.

تمایل واقعی مردم در مقابل فشار اجتماعی

این عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) یک نکته بسیار مهم و ظریف را در روش دلفی یادآور شد: محقق باید مراقب باشد که تفاوت میان "آنچه مردم می‌گویند" و "آنچه واقعاً می‌خواهند" را درک کند. گاهی اوقات افراد تحت تأثیر فضای حاکم یا ترس، چیزی را بیان می‌کنند که با باور عمیق خود همخوانی ندارد. اگر اکثریت مردم عمیقاً نسبت به وضعیتی ناراضی باشند، آن روند احتمالا متوقف شده و به سمت عکس آن برمی‌گردد. بنابراین، هدف سنجش "تمایل واقعی" است، نه فقط گزارش "وضعیت ظاهری".

وی در توجیه فلسفه این روش به حدیثی از امام علی (ع) استناد کرد و گفت: خواست اکثریت حتمی است و جامعه به سمتی حرکت می‌کند که توده مردم به آن گرایش دارند.

روش پنل و روندپژوهی

حجت‌الاسلام  خان محمدی در بخش دیگری از صحبت‌های خود به «روش پنل» و «روندپژوهی» پرداخت و گفت: اگر هدف پژوهش، سنجش تأثیر زمان یا آموزش بر نگرش‌ها باشد، این روش‌ها کاربرد دارند. در روش پنل، همان افراد در بازه‌های زمانی مختلف (مثلاً سال اول، دوم و دهم) مورد مصاحبه قرار می‌گیرند که دقیق اما زمان‌بر است. در روش روندپژوهی، به جای پیگیری افراد ثابت، از افراد هم‌گروه در مقاطع مختلف زمانی استفاده می‌شود که سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر است.

مصاحبه فرافکنی

حجت‌الاسلام خان‌محمدی در پایان، بر اهمیت «مصاحبه فرافکنی» برای کشف لایه‌های پنهان ذهنی تأکید کرد.

وی بیان داشت: گاهی افراد حاضر نیستند یا نمی‌توانند افکار پنهان خود را بیان کنند. در اینجا از مصاحبه فرافکنی استفاده می‌شود. با ارائه محرک‌های مبهم، فرد ناخودآگاه محافظ ضمیر خود را پایین می‌آورد و احساسات واقعی خود را فرافکنی می‌کند.

وی دو نوع مصاحبه فرافکنی را معرفی کرد:

۱. فرافکنی تصویری: مانند تست رورشاخ که در آن لکه‌های جوهری مبهم به فرد نشان داده می‌شود.

وی مثال زد که چگونه با الهام از این تست، تحقیقی روی برگ‌های «چنار خونبار» انجام داد و با نشان دادن برگ‌ها به دانشجویان، دریافت که اکثر آن‌ها تحت تأثیر فرهنگ مذهبی، تفسیر مذهبی ارائه می‌دهند، حتی اگر توانایی خواندن دقیق نوشته‌های روی برگ را نداشته باشند.

۲. فرافکنی کلامی: شامل تست‌های ۲۰ گزاره‌ای (برای هویت‌شناسی عمیق)، تداعی کلمات، تکمیل جملات و تکمیل داستان است.

وی توضیح داد: در تست تکمیل داستان، پایان‌بندی داستان توسط فرد، نشان‌دهنده میزان امید یا ناامیدی و باورهای عمیق اوست.

حجت‌الاسلام خان محمدی در جمع‌بندی خاطرنشان کرد: پژوهشگر باید جعبه‌ابزار کاملی از این روش‌ها را در اختیار داشته باشد. انتخاب روش مناسب، کلید رسیدن به حقایق پنهان اجتماعی و فرهنگی است. البته یادآوری می‌کنم که این روش‌ها باید بر اساس منابع مکتوب و معتبر علمی بیاموزند و ارجاع به منابع شفاهی باید به ندرت و با احتیاط انجام شود.