حوزه پیشرو؛ از مرجعیت دینی تا مرجعیت تمدنی
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، در تاریخ حوزههای علمیه، برخی از پیامها صرفاً یک توصیه مدیریتی یا رهنمود مقطعی نیستند، بلکه در حکم منشورهای راهبردی و اسناد بالادستی برای ترسیم افقهای آینده به شمار میآیند.
پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» را باید در زمره همین اسناد تاریخی و ماندگار دانست؛ پیامی که نه فقط برای امروز حوزه، بلکه برای دهههای آینده آن سخن گفته و مسیر حرکت نهاد علم و فقاهت را در شرایط پیچیده و متحول جهان معاصر مشخص کرده است.
این پیام در شرایطی صادر شد که جهان اسلام درگیر یکی از پیچیدهترین دورههای تاریخی خود بود؛ دورهای که از یک سو جبهه استکبار با تمام ظرفیت رسانهای، سیاسی، امنیتی و فرهنگی خود برای استحاله هویت دینی ملتها تلاش میکند و از سوی دیگر، ملتهای مسلمان بیش از هر زمان دیگری به الگوی حکمرانی دینی، عدالتمحور و معنویتبخش نیاز دارند.
در چنین فضایی، رهبر شهید انقلاب اسلامی با طرح مفهوم «حوزه پیشرو و سرآمد»، افق جدیدی را پیش روی حوزههای علمیه گشودند؛ افقی که در آن حوزه صرفاً پاسدار میراث گذشته نیست، بلکه معمار آینده و موتور محرک تمدن نوین اسلامی است.
حوزه؛ قلب تپنده تمدن اسلامی
نگاه رهبر انقلاب به حوزه، نگاهی فراتر از یک مرکز آموزشی سنتی است در این منظومه فکری، حوزه علمیه نهادی است که باید همزمان چند مأموریت بزرگ را بر دوش بکشد؛ تولید علم دینی، تربیت نیروی انسانی تراز انقلاب اسلامی، پاسخگویی به مسائل مستحدثه، هدایت فرهنگی جامعه و طراحی نظامات اجتماعی مبتنی بر اسلام.
اگر در گذشته بخش عمدهای از فعالیت حوزه معطوف به حفظ معارف دینی بود، امروز رسالت حوزه وارد مرحلهای جدید شده است؛ مرحلهای که باید بتواند الگوهای عملی برای اداره جامعه در عرصه اقتصاد، فرهنگ، تعلیم و تربیت، خانواده، رسانه، روابط بینالملل و سبک زندگی ارائه کند.
در حقیقت، منشور «حوزه پیشرو و سرآمد» دعوتی به عبور از نگاه حداقلی به کارکرد حوزه و حرکت به سوی ایفای نقش تمدنی است.
فقه امتساز؛ شاهبیت پیام حوزه پیشرو
بیتردید یکی از مهمترین و راهبردیترین محورهای این منشور، تأکید بر «فقه امتساز» است فقه امتساز در برابر نگاه فردگرایانه به فقه قرار میگیرد و تلاش میکند نیازهای یک جامعه، یک ملت و حتی یک امت را پاسخ دهد.
امروز جهان اسلام با پرسشهای بزرگ و پیچیدهای مواجه است؛ از چگونگی تحقق عدالت اجتماعی و اقتصاد مقاومتی گرفته تا مدیریت فضای مجازی، نظام رسانهای، خانواده، حکمرانی فرهنگی و روابط بینالملل پاسخ به این مسائل بدون اجتهاد پویا و مسئلهمحور امکانپذیر نیست.
فقه امتساز، فقهی است که از متن جامعه فاصله نمیگیرد؛ درد مردم را میشناسد، تحولات جهانی را رصد میکند و برای مسائل واقعی زندگی بشر نسخه ارائه میدهد چنین فقهی میتواند پشتوانه نظری تمدن اسلامی و نظام اسلامی باشد.
حوزه در میدان جهاد تبیین و نبرد شناختی
یکی از مهمترین ویژگیهای عصر حاضر، انتقال میدان نبرد از عرصه نظامی به عرصه شناختی و رسانهای است دشمنان اسلام به خوبی دریافتهاند که برای شکست ملتها نیازی به اشغال سرزمینها نیست؛ کافی است باورها، امیدها و هویت آنان را هدف قرار دهند.
در چنین شرایطی، حوزههای علمیه در خط مقدم جهاد تبیین قرار دارند. طلاب و روحانیون باید علاوه بر تسلط بر معارف اسلامی، توانایی روایتگری، اقناعسازی، پاسخگویی به شبهات و حضور مؤثر در فضای رسانهای را نیز داشته باشند.
جنگ امروز، جنگ روایتهاست؛ جنگ حقیقت با تحریف. حوزه پیشرو حوزهای است که بتواند در این میدان پیچیده، پرچمدار روشنگری و تبیین باشد و اجازه ندهد افکار عمومی در معرض عملیات روانی دشمنان قرار گیرد.
تجربه مقاومت؛ سرمایه بزرگ حوزه
تاریخ حوزههای علمیه سرشار از مجاهدت در برابر استعمار، استبداد و سلطهطلبی است از نهضت تحریم تنباکو گرفته تا انقلاب اسلامی و شکلگیری جبهه مقاومت، همواره علما و مراجع در صف نخست دفاع از استقلال، عزت و هویت ملتها قرار داشتهاند.
حوزههای علمیه هرگاه به متن جامعه نزدیک شدهاند، توانستهاند منشأ تحولات بزرگ تاریخی باشند انقلاب اسلامی نمونهای روشن از همین ظرفیت عظیم است که نشان داد فقاهت و مرجعیت میتواند یک ملت را از وابستگی نجات داده و الگویی نوین از حکمرانی دینی ارائه کند.
امروز نیز در شرایطی که جبهه مقاومت به نماد عزت امت اسلامی تبدیل شده است، حوزهها وظیفه دارند پشتوانه فکری و معرفتی این جریان را تقویت کنند و ابعاد مختلف مقاومت اسلامی را برای افکار عمومی تبیین نمایند.
حوزه اجتماعی؛ از مسجد تا متن جامعه
یکی از الزامات تحقق حوزه پیشرو، گسترش حضور اجتماعی روحانیت است. جامعه امروز با چالشهای متعددی در حوزه خانواده، جمعیت، آسیبهای اجتماعی، فضای مجازی، سبک زندگی و مسائل فرهنگی مواجه است.
حوزهای موفق خواهد بود که بتواند برای هر یک از این مسائل راهکار ارائه کند و نیروهای متخصص و کارآمد تربیت نماید مبلغ، مشاور خانواده، مربی تربیتی، پژوهشگر اجتماعی، فعال رسانهای و استاد دانشگاه، همگی میتوانند در منظومه جدید حوزه تعریف شوند.
حضور در میان مردم، شناخت مسائل واقعی جامعه و تلاش برای حل مشکلات آنان، یکی از مهمترین شاخصهای حوزه سرآمد است.
جوانان طلبه؛ پیشرانان تحول
نسل جدید طلاب یکی از بزرگترین فرصتهای حوزه برای تحقق این منشور است روحیه انقلابی، انگیزه بالا، آشنایی با فناوریهای نوین و قدرت ارتباط با نسل جدید، ظرفیتهایی کمنظیر در اختیار حوزه قرار داده است.
اگر این ظرفیتها با آموزشهای عمیق علمی، مهارتهای تبلیغی، شناخت مسائل روز و میدانهای واقعی نقشآفرینی همراه شود، نسل جوان روحانیت میتواند مهمترین سرمایه تحول حوزه در دهههای آینده باشد حوزه پیشرو بدون جوانان پیشرو شکل نخواهد گرفت.
ضرورت تحول در آموزش و پژوهش
تحقق کامل این منشور نیازمند بازنگری مستمر در نظام آموزشی و پژوهشی حوزه است حفظ اصالتهای علمی حوزه یک اصل خدشهناپذیر است، اما در کنار آن باید به نیازهای جدید نیز توجه شود.
مسئلهمحوری، میانرشتهای شدن پژوهشها، گسترش کرسیهای نظریهپردازی، تربیت متخصصان علوم اسلامی در حوزههای نوپدید و ارتباط فعال با مسائل جامعه، از مهمترین الزامات این تحول به شمار میرود حوزهای که نتواند پرسشهای زمانه را بشناسد، در پاسخگویی به آنها نیز موفق نخواهد بود.
جمعبندی
منشور «حوزه پیشرو و سرآمد» در حقیقت سند عبور حوزه از مرحله حفظ و صیانت به مرحله پیشروی و تمدنسازی است این پیام، حوزه را به نهادی پویا، آیندهنگر، اثرگذار و مسئولیتپذیر فرا میخواند؛ نهادی که بتواند در کنار پاسداری از معارف ناب اسلامی، برای مسائل امروز و فردای جامعه اسلامی نیز پاسخهای کارآمد ارائه کند.
امروز بیش از هر زمان دیگری روشن شده است که آینده انقلاب اسلامی، آینده جبهه مقاومت و آینده تمدن نوین اسلامی با نقشآفرینی فعال حوزههای علمیه گره خورده است هر اندازه حوزه بتواند در مسیر ترسیمشده در این منشور حرکت کند، به همان میزان در ساختن آیندهای مبتنی بر عدالت، معنویت، استقلال و پیشرفت موفق خواهد بود حوزه پیشرو و سرآمد تنها یک عنوان نیست؛ نقشه راهی برای ساختن فردای امت اسلامی است.