تقدم امت بر دولت؛ شرط پایداری و روحبخشی به حکومت اسلامی
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، حجتالاسلام مهدی گرامیپور، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، در تشریح محورهای مهم کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» با تأکید بر رابطه میان امت و دولت، تصریح کرد: عدالت تنها در ظرفی تثبیت میشود که «امت» پیش از «دولت» شکل گرفته باشد. دولت اسلامی تجسم سیاسی امت است و نه جایگزین آن؛ بنابراین، اگر امت ساخته نشود، حتی اگر دولت اسلامی نیز تشکیل گردد، پایدار نخواهد بود و به ساختاری اداری و بیروح تبدیل خواهد شد.
وی افزود: در بسیاری از نظریههای سیاسی رایج، پاسخ بر محوریت دولت استوار است؛ به این معنا که دولت به عنوان نهاد حاکم، اقدام میکند، عوامل اجرایی را در دست میگیرد، هدایت و سازماندهی را بر عهده میگیرد و جامعه را شکل میدهد. اما در «طرح کلی اندیشه اسلامی»، نقطه آغاز، دولت نیست، بلکه «امت» است.
تعریف دقیق «امت»: فراتر از جمعیت و مرز جغرافیایی
عضو هیئت علمی دانشگاه قم با بیان اینکه برای درک اولویت امت بر دولت، ابتدا باید ماهیت امت را شناخت، گفت: امت صرفاً یک جمعیت با هر اندازهای نیست و همچنین محدود به یک واحد جغرافیایی خاص یا یک عنوان حقوقی نیز نمیباشد. امت، شبکهای از انسانهای مومن است که در چارچوب «ولایت» به یکدیگر پیوند خوردهاند.
وی تصریح کرد: امت محصول سه رکن اصلی است: ایمان اجتماعی، ولایت و عدالت. این شبکه از ارادههای منسجم، یک جبهه درونی متشکل از انسانهای همافق و همایمان را شکل میدهد که دارای یک نقطه مرکزی و مغز متفکر به نام «ولایت» است. از نگاه شهید آیتالله خامنهای، توحید در اسلام صرفاً یک معرفت ذهنی نیست که بگوید خدا یکی است و دو تا نیست؛ بلکه توحیدی که اثربخش باشد، تکلیفآور است و مسئولیت اجتماعی ایجاد میکند. توحید به معنای نفی عبودیت و اطاعت غیر از خداوند است که اثرات اجتماعی دارد و باعث میشود اقتصاد، سیاست، تربیت و فرهنگ جامعه توحیدی باشند.
خطر تقدم دولت بر امت؛ تجربه ناکام کشورهای اسلامی
حجت الاسلام گرامیپور با هشدار درباره خطرات «تقدم دولت بر امت» بیان کرد: اگر دولت پیش از شکلگیری امت ساخته شود، به یک ساخت اداری و صورتی تبدیل میشود که روحی از ایمان و توحید در آن جاری نیست. این موضوع را میتوان در کشورهای اسلامی اطراف خود، به ویژه در حوزه خلیج فارس مشاهده کرد. این کشورها علیرغم مسلمان بودن، در بسیاری از تحولات تاریخی و جنگهای اخیر، در سمت غلط تاریخ و پشت جبهه کفر و استکبار ایستادهاند. دلیل این انحراف آن است که اساساً این کشورها «امت» نبودند.
وی افزود: تأسیس بسیاری از این کشورها توسط استعمار پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی صورت گرفت. استعمارگران جمعیتهای پراکنده را با اغراض سیاسی خود به صورت کشورهایی با عنوان «دولت» کنار هم گذاشتند، بدون اینکه پیوند ایمانی، ولایی و امتی میان مردم برقرار باشد. بنابراین، امروز شاهدیم که این دولتها فاقد روح توحیدی هستند و حتی اگر نهاد، قانون و عنوان حکومتی داشته باشند، پیوند زندگی اجتماعی و ایمانی در کار نیست.
سه خطر اصلی برای حکومتهایی که امت ندارند
حجت الاسلام گرامیپور سه خطر اصلی برای تقدم دولت بر امت را برشمرد: ۱. بروکراسی بیروح: دولت ممکن است شکل داشته باشد اما روح توحیدی نداشته باشد. ۲. وابستگی مردم به دولت: مردم به جای اعتماد به شبکههای اجتماعی خود، صرفاً منتظر اقدامات دولتی میمانند. ۳. فاصله جامعه از ساخت رسمی کشور: در این حالت، اگر مومنانی بخواهند اقدامی بر ضد ظلم کنند، با مشت فولادین دولتهای سفاک که با کمک استکبار عمل میکنند، مواجه میشوند.
حجت الاسلام گرامیپور خاطرنشان کرد: آسیبشناسی تاریخی نشان میدهد که یکی از علل انحراف در تاریخ صدر اسلام، تضعیف روح امت و باقی ماندن ساخت قدرت بود. وقتی امت ضعیف میشود، قدرت به سمت اشرافیت میرود. شهید آیتالله خامنهای در کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی اشاره میکنند که در دوران عباسیان، علم، رشد و صنعت پیشرفت کرد، اما ایمان رشد نکرد و تمدن واقعی شکل نگرفت. حرکت به سمت اشرافیت، نقطه انحراف دولت و نظام اسلامی است. بنابراین، تقدم امت بر دولت تنها یک ترجیح نظری نیست، بلکه یک اصل حیاتی برای جلوگیری از انحراف قدرت است.
پیام برای حکمرانی: تقویت شبکههای مردمی و اعتماد عمومی
وی با تأکید بر پیام این بحث برای حکمرانی، گفت: اگر اصل تقدم امت بر دولت پذیرفته شود، نظام اسلامی باید به جای تکیه صرف بر ساختارهای دولتی، به تولید سرمایه اجتماعی و تقویت شبکههای مردمی بپردازد. امام شهید (ره) در سالهای آخر عمر شریف خود، همواره بر حرکت عمومی جامعه، نقش حلقههای میانی، جوانان مؤمن و زبان گویای جامعه تأکید داشتند.
حجت الاسلام گرامیپور ادامه داد: نظریه مردمسالاری دینی در اندیشه امامین انقلاب، نقش حقیقی و واقعی برای مردم ترسیم میکند. امام (ره) معتقد بودند در تمام عرصههایی که جامعه مشکل دارد، اگر مردم حرکت نکنند و مشارکت نکنند، مشکل حل نخواهد شد. ایشان سهم مردم را یک سهم واقعی و حقیقی میدانستند، نه صرفاً مشارکت سیاسی و انتخاباتی. حضور مردم پشت نظام اسلامی، پشتیبانی از میدان، تبیین، حمایت اقتصادی و جهادی در دوران جنگ، دلایلی است که قدرتهای استکباری را مبهوت و ذلیل کرد.
وی افزود: دولت باید بر امت تکیه کند، نه امت بر دولت. دولت باید شبکههای مردمی را تقویت کند و اعتماد عمومی را افزایش دهد. متأسفانه در دهه اخیر، جنگ شناختی رسانههای بیگانه لطماتی به اعتماد عمومی بخشی از جامعه وارد کرده است. نظام اسلامی باید با تلاش برای جلب اعتماد عمومی و توسعه مشارکت مؤمنانه، به ویژه در عرصههای فرهنگی که کلید اساسی کارهاست، گام بردارد. در کارهای فرهنگی باید از کارهای صرفاً دولتی فاصله گرفت و کار را مردمی کرد، هرچند دولت نقش حمایتی و توسعهدهنده دارد.
پیام برای کنشگران اجتماعی: شبکهسازی پیش از مطالبهگری
حجت الاسلام گرامیپور در پایان، پیام این جلسه را برای کنشگران اجتماعی اینگونه تبیین کرد: ساخت امت مقدم بر مطالبه دولت است. یعنی باید شبکهسازی مومنانه ایجاد شود، اعتماد تولید شود، پیوند اجتماعی شکل گیرد و سرمایه اجتماعی افزایش یابد. بدون امت قوی، هیچ دولت دینی پایدار نمیماند و اگر نیز باقی بماند، بیخاصیت و بیروح خواهد بود.
وی در جمعبندی نهایی مدل مفهومی مطرح شده، بیان کرد: فرآیند صحیح به این صورت است که «ایمان اجتماعی»، «ولایت» و «تشکیل امت» (به عنوان شبکه ارادههای منسجم) مقدم بر «دولت» قرار میگیرد. دولت، تجسم رسمی آن امت است که مأموریت اجرای عدالت را بر عهده دارد. بنابراین، تثبیت عدالت در جامعه طبقاتینشدن و عدم تمرکز ثروت و قدرت در دست افراد خاص، مستلزم این است که جامعه اسلامی بر پایه امتسازی استوار باشد و دولت تنها ابزاری برای تجسم و اجرای اراده این امت باشد.