نگاهی به حق مؤلف در ایران

به گزارش خبرگزاری رسا، سوم اردیبهشت (۲۳ آوریل ) روز جهانی کتاب و حق مؤلف نام گرفته است. انتخاب این روز خاص به این دلیل است که سه تن از مشاهیر ادبیات جهان یعنی سروانتس، ویلیام شکسپیر، و اینکا گارسیلاسو دولاوگا در چنین روزی در سال 1616 بدرود حیات گفتهاند.
در گزارش ذیل در پی پاسخگویی به این موارد هستیم: حق مؤلف چیست؟ قوانین مرتبط با حق مؤلف در ایران کدامند؟ عدم توجه به معاهدات بین المللی در قوانین فعلی حق مؤلف ایران چه تأثیری بر وضعیت نشر در ایران دارد؟ چرا قوانین داخلی در مورد حق مؤلف کارآمدی لازم را ندارد؟
حقوق آثار ادبی و هنری به چه معناست؟
حقوق آثار ادبی و هنری (مالکیت ادبی هنری یا کپی رایت) حقوقی است که مطابق قانون برای پدیدآورنده یک اثر ادبی و هنری شناخته می شود و از طریق اعطای حقوق معنوی و مادی به وی اختیار میدهد تا تکثیر و عرضه اثر خود را کنترل کند و بهره برداری و استفاده از اثرش توسط دیگران را محدود نماید یا مطابق قرارداد اجازه دهد. قوانین حمایت از مولف (کپی رایت) فقط از بیان ایدهها و افکار حمایت می کند. بنابراین ایده ها، افکار محض، روشها و نظریه ها هرچقدر هم که ارزشمند باشند از حیطه قوانین کپی رایت خارجند. قوانین از شکلی که افکار و ایده ها در آن بیان میشوند حمایت می کنند و خود افکار قابل حمایت نیستند.
پدیدآورندگان اثر ادبی یا هنری از دو نوع حق انحصاری برخوردارند: 1- حقوق مادی( شامل بهره برداری های مالی و اقتصادی از اثر)،2- حقوق معنوی(شامل حقوق مرتبط با شخصیت پدیدآورنده مانند حق بر نام و عنوان اثر).
قوانین حمایت از حق مؤلف در ایران:
در سال ۱۳۹۰ نیز پیش نویس لایحه جامع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دولت تقدیم شد و در جلسه کمیسیون فرعی در 2/ 4/ 92 به تصویب رسید که در صورت تصویب نهایی جایگزین قوانین فعلی حق تکثیر ایران خواهد شد.
کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری
کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری، یک موافقتنامه بینالمللی در خصوص حق تکثیر است که اولین بار در شهر برن در سوئیس در سپتامبر سال ۱۸۸۶ (شهریور ۱۲۶۵ شمسی) تصویب شد. کنوانسیون برن کشورهای امضاکننده را ملزم میکند که آثار پدیدآورندگان سایر کشورهای امضاکننده را همچون آثار پدیدآورندگان تبعه خود مورد حمایتکپیرایتقرار دهد.
میزان سازگاری قوانین داخلی با قوانین بین المللی:
گرچه قوانین موجود در کشور در بسیاری از موارد با مقررات بین المللی انطباق داشته و یا لااقل مغایرتی ندارد، ولی در برخی موارد ناکافی و در برخی موضوعات خلأ قانونی وجود دارد.
نواقص و مغایرت های قوانین موجود داخلی با قوانین بین المللی
وضعیت قوانین داخلی حق مؤلف به دلایل ذیل از شرایط نامطلوبی برخوردار است:
ـ دلایل وضعیت نامطلوب قوانین داخلی حق مؤلف در ایران
ـ اثرات منفی بی توجهی به معاهدات بین المللی و اثرات آن در قوانین فعلی حق مؤلف ایران بر وضعیت نشر
- اثرات مثبت بی توجهی به معاهدات بین المللی و اثرات آن در قوانین فعلی حق مؤلف ایران بر وضعیت نشر
ـ اثرات وضع حق مؤلف در ایران و بی توجهی به تعهدات بین المللی بر نظام ترجمه آثار در ایران
کلام آخر:
گرچه به دلیل برخی خلاهای قانونی در مواردی صاحبان آثار ادبی هنری از قدرت حقوقی لازم برای احقاق حقشان برخوردار نیستند، همین قوانین موجود نیز به دلایلی چون کمبود قضات تخصصی برای رسیدگی به دعاوی مرتبط با حق مولف، به درستی اجرا نمیشود و لازم است تا در این خصوص چارهای اندیشیده شود. بنابر این علاوه بر رفع خلاهای قانونی و تصویب لایحه جامع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط (که مسکوت مانده است)، توجه به آموزش تخصصی قضات و ضابطان قضایی و نیز آموزشهای عمومی در خصوص رعایت حق مولف و عواقب کپی و انتشار بدون مجوز آثار تالیفی در فضای حقیقی و مجازی امری ضروری است.
در این زمینه، امضای یادداشت تفاهم همکاری بین وزارت دادگستری و سازمان جهانی مالکیت فکری(در تاریخ 9/ 1/ 96) به منظور ایجاد مرکز ملی آموزش مالکیت فکری، را میتوان گامی مثبت در جهت آموزش ذینفعان حوزه مالکیت فکری در ایران، و نیز ارتقاء مالکیت فکری در میان کشورهای منطقه، ارزیابی کرد. (این یادداشت تفاهم در راستای اجرای مصوبه مورخ ۹/ ۱۲/ ۹۴ هیات وزیرات تدوین شده و چارچوب همکاریهای مشترک طرفین برای ایجاد مرکز و آموزش حقوق مالکیت فکری به کارشناسان دستگاه های ذیربط دولتی، وکلای دادگستری، قضات، ضابطان قضایی، ذینفعان و صاحبان حقوق مالکیت فکری را فراهم میکند./۹۲۵/ د ۱۰۳/ش
منبع: http://www.iribnews.ir/